Oorlog is niet goed voor de economie

Een variant op de ingegooide ruit is het voeren van oorlog (zie artikel vorige week maandag). Het zijn nu geen kwajongens meer die schade toebrengen aan anderen, maar soldaten. En ook hier is er het hardnekkige misverstand dat oorlog goed is voor de economie. Dat het goed is voor de werkgelegenheid of technologische ontwikkeling en zo een stimulans vormt voor de economie. Zelf ben ik tegen oorlog, maar dat speelt in dit artikel geen rol. Ik zal alleen kijken naar de economische gevolgen.

De zogenaamde “stimulans” die uitgaat van oorlog kan meerdere vormen aannemen. De stimulans kan bestaan uit het extra werk dat nodig is om de schade weer te herstellen. Het leger kan technologische vindingen doen die later toegepast worden in producten voor consumenten. Er moet oorlogsmaterieel geproduceerd worden en dat schept werkgelegenheid. Al deze zaken zal ik hieronder behandelen.

Om een oorlog te voeren moeten er allerlei wapens worden geproduceerd en hiervoor zijn mensen nodig. Dat betekent werkgelegenheid en de salarissen van deze mensen zijn op hun beurt ook weer een stimulans en zo gaat het geld rollen. De vraag hierbij is weer wat er gebeurt zou zijn als er oorlog was geweest. De redenering lijkt ervan uit te gaan dat deze mensen dan thuis hadden gezeten en niets hadden gedaan. Als dat zo was geweest dan was het inderdaad niet erg om deze mensen elders in te zetten. Maar als er geen oorlog was geweest dan hadden deze mensen ander werk gaan doen. Dan waren er andere goederen geproduceerd. In plaats van wapens hadden mensen fietsen en huizen kunnen produceren. En fietsen en huizen voegen daadwerkelijk iets toe aan de welvaart. De mensen die nu in de oorlogsindustrie werken kunnen dus aan het werk in andere sectoren. Daardoor vergroten ze de welvaart omdat ze producten maken waar behoefte aan is.

De kapitaalgoederen en de grond die gebruikt worden kunnen nu niet voor andere zaken gebruikt worden. Er wordt dus een beslag gelegd op de productiemiddelen die aanwezig zijn in het land. Deze productiemiddelen moeten nu worden gebruikt om wapentuig te bouwen en kunnen niet meer worden gebruikt om goederen te maken die werkelijk de welvaart verhogen.

Een ander argument is dat het leger ook technologische vindingen doet die later weer gebruikt kunnen worden voor consumptiegoederen. Een bekend voorbeeld is de technologie voor het internet. Deze techniek is binnen defensie ontwikkelt. Dat wil daarmee niet zeggen dat er geen internet geweest zou zijn zonder leger. Het één volgt hier niet uit het ander. De gebroeders Wright hebben het eerste vliegtuig ontwikkelt. Maar je kan niet zeggen dat zonder de gebroeders Wright geen vliegtuig zou zijn ontwikkelt. Technologische ontwikkeling volgt over het algemeen de vraag. Als er veel vraag is naar mobiele telefoons dan is dat ook de plek waar veel vernieuwingen plaatsvinden. Het onderzoek naar verbeteringen van het ouderwetse CRT-scherm is stil komen te vallen omdat er geen vraag meer naar is. Dus als je technologische innovatie wil, dan kun je het beste de markt vrijlaten. Defensie stimuleren in de hoop dat er per ongeluk eens een techniek wordt ontwikkelt die ook civiele toepassingen heeft is hopeloos inefficiënt.

Waren deze wetenschappers niet in dienst geweest van het leger dan hadden zij elders hun werk kunnen doen. En daar hadden zij ook bij kunnen dragen aan technologische vooruitgang. Het is niet te zeggen of het internet het resultaat was geweest. Misschien had de technologie er anders uit gezien of wellicht hadden ze iets heel anders uit gevonden of helemaal niets. De ontwikkeling van kennis gaat in ieder geval zeker door ook door zonder leger.  

De laatste reden die gegeven wordt is dat het opbouwen van de steden en fabrieken weer zorgt voor heel veel werkgelegenheid. Al deze gebouwen die weer moeten worden opgebouwd houden veel mensen aan het werk en dat betekent veel productie. Over Duitsland en Japan werd wel gezegd dat zij een voordeel hadden doordat hun fabrieken vernietigd waren. Daardoor moesten zij nieuwe fabrieken bouwen en zo kregen zij een technologische voorsprong op de VS.

Een hele vreemde redenering want de VS had alle mogelijkheden om dit voordeel over te nemen. Zij hadden immers hun bommenwerpers ook even over de eigen fabrieken kunnen laten vliegen. Dan hadden zij ook hun eigen fabrieken moeten herbouwen en hadden zij hetzelfde voordeel gehad. Als we toch op deze manier bezig zijn kun je zelfs zeggen dat je dan nog een groter voordeel hebt. Als je namelijk met je eigen materieel je eigen fabrieken platlegt dan kost dat ook je eigen bommen en materieel. Soldaten hebben er werk aan om de fabrieken te vernietigen en hebben dus werk. Het zijn je eigen bommen en dat schept dus ook weer werkgelegenheid. Zouden de fabrieken door de tegenstander platgebombardeerd zijn dan had deze het voordeel gehad dat hij zijn eigen economie gestimuleerd had omdat hij bommen moest maken om deze steden plat te gooien. Nu heb je zelf dat voordeel. Zo bezien is een oorlog tegen jezelf economisch gezien de beste strategie. Je hebt dubbel voordeel. Eerst de productie van het wapentuig om je eigen steden te vernietigen en daarna het voordeel dat je je eigen steden weer op moet bouwen.

Misschien zijn er mensen die dit toch te ver vinden gaan. Zij zien toch wel dat als jezelf bombarderen niet gaat werken. De burgerslachtoffers kunnen toch niet opwegen tegen welke vooruitgang dan ook. De voordelen zitten er toch vooral in dat er wapens en dergelijke worden geproduceerd en dat dit leidt tot de ontwikkeling van nieuwe technieken. Dan zou ik zeggen laten we een stuk woestijn huren en dat bombarderen. Vervolgens bouwen we daar weer steden en die bombarderen we weer plat. Het is helemaal in de geest van Keynes, die zei al dat je desnoods mensen gaten liet graven om anderen die weer dicht te laten gooien.

Oorlogen moeten net als elke andere politieke maatregel worden verkocht. Dat leidt ertoe dat alle argumenten er bij gehaald worden die maar een beetje aannemelijk klinken. En kennelijk met succes want deze discussie heb ik al verscheidene keren gevoerd met intelligente hoog opgeleide mensen. Mensen hebben twintig jaar onderwijs gehad en hebben daarna het idee dat vernietiging goed is voor de economie. Het beeld wordt helaas niet ontkracht door de media, maar eerder bevestigd. Politici voelen zich ook niet geroepen om te vertellen hoe het nu eigenlijk zit. Of wellicht geloven zij zelf ook dat oorlog de economie stimuleert.