netwerken, samenwerken en concurreren

Bij economische groei door de werking van markten wordt meestal gedacht aan de zuiverende werking door faillissementen en aan ondernemers die nieuwe ideeën op de markt brengen. Daarbij hoort het beeld van “creative destruction” zoals beschreven door Joseph Schumpeter. Steeds weer worden er nieuwe bedrijven opgestart en steeds weer verdwijnen er bedrijven. Zo worden de efficiëntere bedrijven beloond en degene die het niet bij kunnen benen verdwijnen. De kracht van dit mechanisme kun je naar mijn mening pas waarderen als je ziet dat dit proces zich afspeelt in een context van bedrijven die samenwerken en concurreren. Een context waarin vele samenwerkende bedrijven door dit zelfde proces heengaan en elkaar versterken. Iedereen leert en innoveert en dat versterkt het proces van “creative destruction” waarbij de kwaliteit en betrouwbaarheid snel toeneemt.

Bedrijven staan niet op zichzelf, maar werken samen met heel veel andere bedrijven. Door dit over het hoofd te zien kunnen misverstanden ontstaan. Zoals het beeld van de eenzame consument die het op moet nemen tegen de machtige bedrijven. Maar bedrijven opereren niet eenzaam en zelfstandig. Ze zijn onderdeel van een netwerk van bedrijven die samenwerken en concurreren.

De leveringen van laptops door leveranciers die alleen werken via het internet is enorm in ontwikkeling. Er gaat veel mis en voor je het weet wordt er geroepen om meer regelgeving om de consument te beschermen. Maar tegen de tijd dat de regelgeving ingevoerd is zal de marktwerking deze problemen al hebben opgelost. Consumenten hebben last van internetwinkeliers die niet leveren wat zij beloven. Maar de consument staat niet alleen in zijn strijd tegen deze onbetrouwbare internetwinkelier.

Een bedrijf dat laptops wil leveren op het internet zal zich onderscheiden van de rest door kwaliteit, lage kosten en innovaties. Degenen die achterblijven zullen de strijd verliezen en verdwijnen van het toneel. Tot zover weinig nieuws, maar dit bedrijfje functioneert in een netwerk van bedrijven die zichzelf ook moeten bewijzen op de markt en die de verbeteringen zullen versnellen. Het gaat hier om leveranciers, investeerders en allerlei andere gerelateerde bedrijven die de internetwinkelier nodig heeft om te kunnen functioneren. Maar al deze bedrijven hebben de internetwinkelier ook weer nodig.

De consument die een laptop wil bestellen op het internet zal zich eerst oriënteren op datzelfde internet. Sites als bijvoorbeeld tweakers kunnen de consument helpen bij het maken van de keuze. Bij Tweakers kun je laptops en leveranciers met elkaar vergelijken. Het vergelijken van leveranciers is belangrijk om een betrouwbare leverancier te vinden en deze websites spelen dus in op een behoefte. Dit proces loopt zeker nog niet op rolletjes. In het verleden is het wel eens gebeurd dat onbetrouwbare leveranciers toch een goede beoordeling kregen op dergelijke websites. Tweakers is niet de enige website die deze service levert. Anderen geven ook informatie en proberen een completer en betrouwbaarder beeld te geven van wat er te krijgen is. De beste sites krijgen de meeste bezoekers en halen zo de hoogste omzet. Er is dus een concurrentiestrijd gaande om de meest betrouwbare informatie te geven over de leveranciers van laptops. Onbetrouwbare internetwinkels zullen hierdoor snel door de mand vallen. En zodra een oplichter een nieuwe truc heeft gevonden dan zullen de websites zo snel mogelijk proberen de consument hierover te informeren. De website die het beste in staat is om fraudeurs eruit te pikken trekt de meeste bezoekers.

Ook de fabrikanten van laptops hebben belang bij een betrouwbare levering. Zonder een betrouwbare levering kan een fabrikant zijn producten niet verkopen. Op de websites van veel leveranciers kun je daarom een overzicht krijgen van betrouwbare internetwinkels waar je de producten kunt bestellen. En verder kan de leverancier de leveringen natuurlijk gewoon stoppen als de winkel er echt een zooitje van maakt. Een winkel die zijn zaken niet op orde heeft krijgt het dan wel heel moeilijk om zijn bedrijf voort te zetten. Er zijn zelfs bedrijven die er hun werk van maken om de betrouwbaarheid van partijen te onderzoeken. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om betrouwbaarheid in betaling en levering. Zodra er een behoefte is zijn er dus weer kansen voor ondernemers om hier op in te springen.

Een hele belangrijke partner voor veel bedrijven is de bank. Als startende ondernemer zul je de bank ervan moeten overtuigen dat jij in de toekomst je lening af kan betalen. Dat kan alleen maar als je een betrouwbare partner bent voor de bedrijven waarmee je samenwerkt en voor de consument. Continuïteit is een basisvoorwaarde voor het af kunnen betalen van de lening. En dat kan alleen als het bedrijf goede producten blijft leveren tegen een redelijke prijs. Komt het bedrijf negatief in het nieuws dan is het snel gedaan met het bedrijf. Een bank heeft dus belang bij bedrijven die betrouwbaar zijn. Een vergelijkbaar verhaal geldt voor andere investeerders in het bedrijf. Banken en investeerders leren ook steeds meer over het reilen en zeilen van internetwinkels. Zij weten steeds beter waar ze op moeten letten in deze nieuwe branche. Daardoor neemt de onzekerheid af en dat betekent dat zij bereid zullen zijn om meer kapitaal te investeren in deze bedrijfstak. De verschillende deelnemers in het netwerk leren bij en daardoor kunnen ze hun bijdrage vergroten.

Een niet te onderschatten schakel in het proces is de klant zelf. Ook deze leert steeds meer bij. Iedereen leert steeds weer meer over alle ontwikkelingen en je leert steeds beter omgaan met alle mogelijkheden. De meeste mensen beginnen met het kopen op het internet bij grote betrouwbare bedrijven zoals bol.com. Deze goede naam kan Bol doorrekenen in zijn prijzen. Naar mate we meer leren kunnen we op zoek gaan naar andere partijen die lagere prijzen hanteren voor hetzelfde product. Met enig zoekwerk kun je importeurs vinden die dezelfde producten voor soms de helft van de prijs leveren. Maar je moet vooraf betalen dus je moet wel wat onderzoek doen. De media helpen daarbij, maar we leren ook veel van elkaar. Als we zelf niet in staat zijn om een betrouwbare leverancier te vinden dan kennen we altijd wel iemand die dat wel kan. De consument leert steeds weer bij en de bedrijven zullen hierop in moeten spelen door lagere prijzen te hanteren en betere kwaliteit te leveren.

Al deze schakels en nog een aantal anderen die ik niet genoemd heb samen maken dat deze bedrijfstak zich heel snel kan ontwikkelen. Zodra er zich een probleem voordoet dan zijn er ondernemers die proberen dit probleem op te lossen. Het netwerk als geheel heeft een grote capaciteit om zich aan te passen. Regels verstoren dit proces en beperken het aanpassingsproces.

Een dergelijk netwerk is goed in staat om in te spelen op veranderingen. Stel dat er in Nederland flink noodweer is en dat daardoor flink wat gewassen zijn verpest en er is veel schade aan gebouwen. Er moeten heel veel beslissingen worden genomen om in te spelen op dit probleem. Er komen minder gewassen van het land en dus zijn er minder vrachtwagen en chauffeurs nodig om deze te vervoeren. Deze kunnen dan weer op andere klussen worden ingezet. Normaal gesproken zijn er heel wat mensen nodig om de gewassen van het land te halen, maar deze zijn nu niet nodig. De boeren moeten hun reserves aanspreken om deze tijd te overbruggen. Sommige boeren hebben zich niet goed voorbereid en gaan failliet. Boeren die de zaken beter gemanaged hebben kunnen deze boerderijen overnemen. Zo wordt het management van de productiemiddelen verbeterd. Verder is er veel schade aan gebouwen. Veel kleine klusbedrijven krijgen opdrachten van particulieren om schade te herstellen. Een flink noodweer leidt tot heel veel beslissingen en de hier genoemde beslissingen zijn alleen nog maar de directe beslissingen. De glaszetter moet enkele noodopdrachten doen, maar daardoor wordt zijn werk dat hij deed aan een nieuwbouwproject even in de wacht gezet. Zo leidt een beslissing tot weer vele gevolgen. Een dergelijk proces wordt eigenlijk als vanzelf opgelost door de marktpartijen. Maar je moet er niet aan denken dat iemand van boven af zou moeten bedenken wat iedereen moet doen.

De overheid zal door sturen door regelgeving de zaken alleen maar verstoren. En regels zijn ook niet nodig in een dergelijke omgeving. Stel je maar eens voor dat een oplichter laptops probeert te verkopen. Hij probeert geld te innen zonder laptops te leveren. De consument staat hier niet alleen in de strijd tegen deze oplichter. Het hele netwerk zal zich tegen deze oplichter keren. Alle deelnemers in het netwerk hebben er belang bij dat de consument het product krijgt dat hij wenst. De fabrikant van computerchips kan alleen maar functioneren als de andere bedrijven in de schakel hun werk goed doen. Als er uiteindelijk geen laptops bij de klant terecht komen dan heeft ook de fabrikant van de chips een groot probleem. En dat geeft de consument veel bescherming. Het zal wellicht niet waterdicht zijn, maar dat is een systeem met regels en opsporing door de politie ook niet. Dit netwerk van bedrijven is echter veel flexibeler dan een opsporingsdienst van de politie. En regels maken om de problemen op te lossen gaat zeker veel te langzaam. Voordat het probleem wordt herkend door de politiek en uiteindelijk wordt ingevoerd is het probleem al lang opgelost door partijen op de markt.

En mocht het zo zijn dat oplichters ondanks alle tegenwerking toch veel slachtoffers maken dan zullen er ondernemers zijn die met creatieve oplossingen komen. Lukt het niet om op een goede manier laptops te leveren aan de consument dan komt het bestaan van heel veel bedrijven in gevaar. Verder zal de consument waarschijnlijk ook actie ondernemen. Wellicht kun je jezelf tegen een vergoeding verzekeren tegen dergelijke praktijken. Een andere mogelijkheid is dat je je geld bij een derde partij stalt en dat het pas beschikbaar wordt gesteld als het product is geleverd. Er zijn allerlei mogelijkheden. En het is niet te voorspellen wat zal werken en wat niet. Het zal worden uitgeprobeerd en als het werkt kunnen ondernemers er winst mee maken. Meerdere oplossingen kunnen worden uitgeprobeerd en daarin zijn de marktoplossingen duidelijk verschillend van regelgeving. Bij regelgeving is het die ene oplossing die moet werken voor iedereen. Het gaat hier echter om hele complexe situaties waarbij het heel lastig te voorspellen is wat de uitkomsten zullen zijn. Daarom is een trial-and-error methode vaak de meest effectieve manier om problemen aan te pakken.

Merk trouwens op dat de gevreesde monopolist in dit kader ook maar een enkele schakel is in het proces. Je kan een monopolie hebben op bijvoorbeeld het treinvervoer, maar je moet nog steeds samenwerken met allerlei partijen. Je hebt staal nodig voor rail en financiering van de bank. Ook hier hebben alle partijen er profijt bij als de consument een goed product geleverd krijgt. Als het spoorwegbedrijf de klanten niet goed behandeld dan gaan meer consumenten met de auto. Daar heeft niet alleen het spoorwegbedrijf last van, maar ook alle leveranciers en andere belanghebbenden. Zelfs de monopolist moet rekening houden met de wensen van de consument en de monopolist moet daarbij ook concurreren met de aanbieders van substituten. En in een dergelijk systeem zijn er geen belemmeringen voor kleine ondernemers en er zijn ook geen privileges die grote bedrijven bevoordelen.

In deze interpretatie van het marktproces speelt het marktevenwicht een ondergeschikte rol. Het marktevenwicht is hier geen doel. Het doel is om verbeteringen te realiseren en dat wordt bereikt door alle betrokkenen de mogelijkheid te geven om beslissingen te nemen waarmee ze hun eigen positie verbeteren. Om je positie te verbeteren zul je moeten handelen met anderen die dat ook alleen maar doen omdat zij daar beter van worden. Iemand die zijn positie verbetert heeft dus ook de positie van anderen verbeterd.

Vanuit deze optiek is het ook goed te begrijpen waarom de efficiënte op de markt sneller toeneemt dan in een situatie van sterke regulering of planning. Elke schakel in het netwerk heeft belang bij verbeteringen. Er is altijd wel iemand die een goed idee heeft en die weer een schakeltje soepeler kan laten lopen. In een geplande situatie is er ten eerste al een probleem met het overzicht krijgen over de situatie. De volledige complexiteit van het systeem moet doorgrond worden om dit systeem effectief te sturen. Maar het grootste verschil wordt denk ik gemaakt doordat er door het hele netwerk ondernemers zitten. En een ondernemer voert geen opdrachten uit maar maakt zelf beslissingen. Hij optimaliseert zijn deel van het netwerk. In een geplande situatie is de situatie sterk hiërarchisch georganiseerd. Bovenaan worden de beslissingen genomen en verder naar beneden worden er orders uitgevoerd of regels gehandhaafd. Daardoor is er weinig ruimte om op een lager niveau de situatie te optimaliseren. Uiteraard zijn er ambtenaren die beslissingen nemen en de situatie proberen te sturen, maar zij hebben nooit de volledige zeggenschap over de productiemiddelen zoals een ondernemer dat heeft. Dan is er het verschil tussen de werknemer en de ambtenaar. Beide werken in loondienst en hebben bepaalde orders om uit te voeren. Welke mogelijkheden hebben zij om hun omgeving te optimaliseren. De werknemer kan de ideeën doorgeven aan de ondernemer om zo het proces te verbeteren. De ondernemer kan zo zijn winst vergroten. Om zijn werknemers te stimuleren kan hij degenen die bijdragen aan het optimaliseren en innoveren van het bedrijf een hogere beloning geven. De gemotiveerde ambtenaar zal over het algemeen veel minder mogelijkheden hebben om zijn ideeën uitgevoerd te krijgen. Verder zijn er voor ambtenaren ook minder prestatiebeloningen. Dit zal leiden tot minder meedenken over het verbeteren van de organisatie. De toename van de efficiëntie en het aantal innovaties ligt hierdoor hoger dan op de vrije markt. Over de tijd heen wordt het verschil tussen de vrije en de geplande economie steeds groter.