Wat maakt de overheid zo anders?

Wat onderscheidt de overheid nu eigenlijk van andere organisaties zoals bijvoorbeeld Phillips? De overheid is ook een organisatie die goederen en diensten levert. En net als bij elke andere organisatie is er sprake van input en output. Er komt geld binnen en men verwacht dat daar wat voor geleverd wordt. Het onderscheidende verschil is dat je bij de overheid gedwongen wordt om te betalen en in sommige gevallen ook gedwongen wordt om te consumeren. Het is echter maar de vraag of deze gedwongen betalingen en leveringen noodzakelijk zijn om de voorziening van deze goederen te regelen.

De overheid levert een aantal essentiële goederen en diensten zoals gezondheidszorg. Maar dat gezondheidszorg een belangrijke dienst is, wil niet zeggen dat de overheid hem moet leveren. Op de vrije markt kunnen alle technische voorzieningen geleverd worden, daar zit hem de noodzaak niet. Voor welk aspect van gezondheidszorg is eigenlijk dwang of de toepassing van geweld noodzakelijk? Het is ook zeker niet zo, dat als de overheid geen gezondheidszorg levert dat er dan geen gezondheidszorg zou zijn. Sterker nog, het is heel goed mogelijk dat de zorg dan goedkoper is en van betere kwaliteit zou zijn. Iets dat we meestal zien gebeuren als we zaken overlaten aan de vrije markt.

Dat is ook niet zo gek want het enige dat de overheid anders maakt is dat deze je kan dwingen om mee te betalen aan de gezondheidszorg en ze kunnen je dwingen om het product af te nemen. Ze kunnen het verplichten om je te verzekeren en daarmee ben je verplicht consument. Het is zelfs mogelijk om particuliere initiatieven te verbieden zodat de overheid de enige is die een bepaald product aanbied. De overheid is als geen ander in staat om monopolies te creëren. Men weet dat monopolievorming leidt tot luiheid bij de aanbieder. De producent die een monopoliepositie heeft hoeft zich niets aan te trekken van concurrenten. De prijzen kunnen daardoor omhoog en de kwaliteit omlaag. De overheid is een soort monopolie met nog een extraatje. Normaal gesproken kan je altijd nog voor kiezen om het product dat de monopolist aanbiedt niet te kopen. Maar de overheid is niet alleen monopolist ze dwingt haar klanten ook nog eens om mee te betalen aan de producten die het levert. Het is daarmee een monopolie in het kwadraat. En dat zie je ook terug in de bedrijfsvoering. Bij monopolisten zie je al dat er sprake is van inefficiëntie en bureaucratie door onvoldoende concurrentie. Het zijn logge organisaties die lui geworden zijn door hun luxe positie. Bij de overheid is dit alles nog een stap erger omdat de situatie nog luxer is.   

De gedwongen betalingen brengen nog een andere dimensie. De beheerders van dit geld kunnen nu namelijk andermans geld uitgeven. Zij kunnen zeggen dat A moet betalen en dat B iets geleverd krijgt. Dat kan zijn met de beste bedoelingen omdat B het heel moeilijk heeft. De vraag is natuurlijk of het wel ok is om zomaar het geld van A af te nemen als hij niemand kwaad heeft gedaan. Maar aan het uitgeven van andermans geld zitten nog meer haken en ogen. Je kan namelijk ook geld van A afnemen en het grootste deel zelf houden, er is bijna niemand die nog wijs wordt uit die stromen met miljarden euro’s. B is heel blij met je omdat hij geld krijgt en zal het beleid vervolgens ook nog eens verdedigen. Of als ik B ben kan ik de overheid vragen of ze het geld van A aan mij willen geven. En A kan ook de volgende generatie zijn die nu nog nietsvermoedend in de wieg ligt. Zou jij de het toekomstige loon van je kleine rakker uitgeven zodat je nu een feestje kunt bouwen? Wat begint met de beste bedoelingen kan zo ontaarden in een ordinaire roofpartij. Niet meedoen is geen optie want dan gaat iemand anders er met de buit vandoor.

Monopolievorming heeft zeker heel veel nadelen. Maar als er al een monopolie is dan liever één waarbij je er op zijn minst niet toe wordt verplicht om te betalen voor de al dan niet geleverde diensten. Bij alle zaken die de overheid doet zul je je dus af moeten vragen of het wel noodzakelijk is dat hierbij mensen gedwongen worden om mee te betalen. Is het hier niet beter om mensen de vrije keuze te geven. De vrije keuze heeft talloze voordelen. Ten eerste natuurlijk de keuzevrijheid van het individu, maar door keuzevrijheid ontstaat ook concurrentie en dat zorgt voor vernieuwing en kostenverlagingen. Als je de overheid instelt als instituut om monopolievorming te voorkomen dan accepteer je dus dat er een monopolist is die zorgt dat er geen monopolies kunnen ontstaan. Dat je tegen monopolies en misbruik van macht bent daar kan ik me wat bij voorstellen. Maar waarom zouden diezelfde bezwaren niet gelden voor de geweldmonopolist? Door het een overheid te noemen verdwijnen niet ineens de nadelen die bij een monopolist horen. Men is bijvoorbeeld tegen monopolievorming omdat dit leidt tot hogere prijzen en slechtere kwaliteit. Maar geldt dit ook niet voor de overheid? Als je mensen vraagt naar voorbeelden van monopolisten dan hoor je meestal de NS, maar dit is een overheidsbedrijf. Als de overheid er is om je te beschermen tegen monopolievorming, waarom stelt ze deze monopolies dan in? En waar zijn de voorbeelden van monopolies op goederen zonder dat er sprake is van overheidsingrijpen? De beste manier om een monopolie te voorkomen is door de consument de keuzevrijheid te geven en de markt vrij te laten.

Ten aanzien van de toepassing van geweld door bijvoorbeeld politie en defensie kun je vergelijkbare vragen stellen. Het meest gebruikte argument voor een geweldsmonopolist is dat je dan voorkomt dat niet iedereen geweld tegen elkaar gebruikt en dat het daardoor geen oorlog van allen tegen allen wordt. Toch zul je hier wel zorgvuldig moeten zijn met je redenering. Je gaat er dan van uit dat individuen heel gewelddadig tegen elkaar zullen zijn terwijl dit voor overheden ineens niet zal gelden. Maar is het zo dat overheden geen geweld toepassen tegen andere overheden? En het komt toch ook zeker voor dat overheden geweld toepassen tegen burgers zonder dat daar een goede reden voor is. Dat je geweld wil voorkomen is zeker een legitieme wens. Maar is het wel zo dat overheden minder geweld gebruiken dan de burgers onderling? (criminelen en terroristen mag je meerekenen bij de burgers als je het echt na wilt rekenen) Je zal er goed bij stil moeten staan hoe het komt dat individuen wel geweld gebruiken terwijl organisaties van individuen dat dan niet doen.

Men wil nog wel eens angst zaaien over grote bedrijven die alleen maar winst willen maken. Maar een bedrijf kan niet zo heel veel doen tegen de wereld en de mensen. Als ze een medewerker niet willen dan kunnen ze die ontslaan. Als ze het niet bevalt in een land dan kunnen ze vertrekken. Maar dat is niet echt een basis voor machtsmisbruik. De overheid heeft het leger en de politie en die kunnen pas echt dingen afdwingen. Bedrijven kunnen je negeren, dat is ongeveer het ergste dat ze je aan kunnen doen. Dat wil niet zeggen dat bedrijven altijd onschuldig zijn. Bedrijven hebben vaak wat hulp nodig om nog wat groter te worden of hier en daar wat privileges te krijgen. Daarvoor hebben ze de overheid nodig. Maar het is de overheid die geweld toe kan passen, dus laat er geen twijfel over bestaan hoe de verhoudingen liggen. Pas als bedrijven hulp krijgen van de overheid dan kunnen de horrorverhalen ontstaan die je zo vaak hoort over het bedrijfsleven. Private watermaatschappijen die te hoge kosten vragen, bankiers die slapend rijk worden, oliemaatschappijen die ongestraft de bevolking kunnen vergiftigen en ga zo maar door. Ze hadden het nooit kunnen bereiken zonder hulp van de overheid.

Gelukkig hebben we in het Westen enigszins een idee hoe marktwerking er uit ziet. Stel je eens voor dat je in het vroegere Oost-Duitsland woonde en dat je niet beter weet dan dat de overheid alles regelt. Hoe leg je aan iemand daar uit dat het een goed idee is om over te stappen op marktwerking. De overheid zorgt ervoor dat je brood elke dag bij de bakker ligt. Wie gaat er dan zorgen dat er brood bij de bakker komt te liggen als je het overlaat aan de markt? Dan moet je uitleggen dat je dus helemaal niets gaat doen en gaat wachten totdat er iemand komt die het een goed idee vindt om een bakkerij in je buurt te openen. En dat er vanzelf boeren komen die graan zullen gaan verbouwen. Dan kun je je voorstellen dat deze mensen toch wel wat moeite zullen hebben om je te geloven. Wat je gewend bent heeft nu eenmaal een hele grote invloed op hoe je tegen dingen aankijkt. We zijn toch snel geneigd om te denken dat wat normaal is, ook goed is.

Voor Westerlingen is het ook niet altijd makkelijk voor te stellen wat er zou gebeuren als de productie van bepaalde goederen aan de markt overgelaten zou worden. Stel dat je na gaat denken over bijvoorbeeld privatisering van wegen, dat is voor veel mensen al heel lastig voor te stellen. Een eerste hindernis bij marktwerking is dat je niet precies weet wat er zal gebeuren. Bij de overheid weet je wat je hebt, maar de markt is steeds weer anders. Niemand weet hoe een tv er over tien jaar uit zal zien. In het voorbeeld over Oost-Duitsland is het absoluut niet zeker hoe het brood geleverd zal worden als je het aan de markt overlaat. Dat kan door een bakkerij, maar het kan ook geleverd worden door een supermarkt. De productie kan gedaan worden door lokale boeren, maar het is ook mogelijk dat graan wordt geïmporteerd. De markt is lastig te beschrijven omdat het vele vormen heeft en steeds weer veranderd.

Je weet niet wat er zal gebeuren op de markt, maar je weet wel dat als er een behoefte is, dat er dan op ingespeeld zal worden. Als je wel zou weten wat de uitkomsten van de markt zouden zijn dan zou een planeconomie mogelijk zijn. Als je vooraf alle antwoorden kan geven op wat er gebeurt na privatisering dan hoef je ook niet te privatiseren, want dan kun je het zelf inrichten op die manier. In het geval van wegen zitten we nu met een situatie waarbij de overheid de totale planning in handen heeft. Maar er zijn allerlei mogelijkheden om wegen privaat aan te leggen. Maar de brug die je over moet om je dit voor te kunnen stellen is groot omdat er weinig voorbeelden zijn en dat maakt dat het lastig is voor te stellen hoe het eruit zou zien. Er is inmiddels heel wat literatuur over hoe wegen geprivatiseerd kunnen worden, maar papier is toch altijd net even anders dan een praktijkvoorbeeld. Net als dat het voor een Oost-Duitser lastig was om je voor te stellen dat brood door de markt geleverd zou worden. De belangrijkste vraag is of het noodzakelijk is om geweld toe te passen om dit product te leveren, want dat is hetgeen de overheid onderscheid van andere organisaties.

En toch blijft er het gevoel achter bij sommigen dat er iemand moet zijn die dingen regelt. Men gaat ervan uit dat alleen de overheid het vermogen heeft om zaken te coördineren op grote schaal. Als er niet een baas is die orders geeft hoe kan het dan dat dingen toch geregeld worden. Moet er geen centrale coördinatie zijn. Is het vermogen om dingen te kunnen organiseren en coördineren niet uniek voor de overheid en niet alleen het kunnen toepassen van geweld. Maar denk eens aan de coördinatie die nodig was om je tv in jouw huiskamer te krijgen. Er is onderzoek gedaan, er zijn metalen uit de grond gehaald, er is olie gewonnen voor energie, hij is geassembleerd in een fabriek en getransporteerd naar een winkel. Al de noodzakelijke beslissingen zijn genomen zonder centrale planning. Deze beslissingen werden genomen door individuen die reageerden op persoonlijke behoeften en prijssignalen. Of denk aan de tekorten aan katoen die er onlangs in de wereld waren. Probeer dat eens centraal te regelen. Je kan minder kleding maken en dan moet je dus zien te regelen dat er over de hele wereld minder kleding wordt toebedeeld aan de burgers. Stel dat je dat zou moeten doen zonder het prijsmechanisme en dat je dit allemaal zou moeten plannen, dat is simpelweg niet te doen. Decentrale beslissingen die worden genomen op basis van prijzen zijn veel effectiever dan van boven af opleggen wat er moet gebeuren.

Ergens kan ik mij wel voorstellen dat mensen moeite hebben met het prijsmechanisme. Wat het prijsmechanisme doet gaat veel verder dan wat een enkel persoon kan bedenken. De oplossing voor het katoentekort is niet meer te overzien of te beschrijven. De oplossing bestaat uit vele duizenden of miljoenen beslissingen die genomen zijn door burgers. En deze industrie staat weer in verbinding met energie, transport en vele anderen. Het is vele malen complexer dan wat een planbureau ooit zou kunnen bedenken. Vergelijk Oost-Duitsland met de kapitalistische landen in die tijd. De verschillen ten aanzien van keuzevrijheid zijn enorm. En waarom zou wat geldt voor een heel land niet gelden voor individuele sectoren? Een geweldmonopolist is naar mijn mening niet beter in staat in om zaken te coördineren dan de individuele burgers die samenwerken en concurreren om zo tot een oplossing te komen.   

Er zijn een aantal taken die normaal gesproken gedaan worden door de overheid. Ten aanzien van al die taken kun je je afvragen of het niet wat minder kan met de overheidsinterventie. Maar je kan ook fundamenteel kijken naar de aard van de overheid. De overheid is de geweldsmonopolist in een bepaalde regio. Je gaat dan naar de kern van het probleem, en dat is de vraag, “wanneer is de toepassing van geweld gerechtvaardigd”. Als de overheid het niet regelt dan blijven de vrijwillige transacties over. De overheid is degene die de macht heeft en geweld toe kan passen tegen burgers. Vervolgens kunnen we de vraag stellen in hoeverre een geweldsmonopolist noodzakelijk is. En als je vind dat een geweldsmonopolist noodzakelijk is hoeveel geweld mag deze dan toepassen? Dan ben je aan het denken vanuit de kern van het probleem in plaats van je suf te piekeren hoe dit en dat dingetje geprivatiseerd kan worden. En nadenken over privatisering is heel nuttig, maar omdat niemand weet hoe de markt eruit zal zien blijft het koffiedik kijken. Bekijk je het vanuit de kern van het probleem, dan kan dat de zaken soms een stuk eenvoudiger maken. In plaats van eindeloze disussies over de voors en tegens van overheidsingrijpen kun je de vraag een stuk eenvoudiger maken. Wanneer is het nodig om geweld te gebruiken tegen mensen die zelf geen geweld gebruiken?