Waarom investeren bedrijven niet in veiligheid?

Dit is een vraag die vaak gesteld wordt en daarbij wordt dan snel de beschuldigende vinger gewezen naar bedrijven die “slechte” producten op de markt brengen. Je zou je echter ook af kunnen vragen waarom consumenten niet investeren in veiligheid. Zij zouden best een veiligere auto kunnen kopen. De informatie is beschikbaar en de enige drempel is geld. De overheid kan natuurlijk ook eisen dat de veiligheid omhoog moet. Maar die kan niets verbeteren alleen de keuzes beperken.

Het wordt nog wel eens verkeerd begrepen, maar op de vrije markt is het de consument die bepaald wat er geproduceerd wordt. Als er behoefte is aan veilige auto’s dan komen er veilige auto’s en als mensen goedkope onveilige auto’s willen kopen dan worden die geproduceerd. Maar toch willen mensen de consument beschermen tegen de boosaardige bedrijven. Maar deze bedrijven leveren slechts wat de consument wil. Een bedrijf op de vrije markt heeft echt geen andere keuze dan te leveren wat de consument wil. De productie van een bedrijf is een afspiegeling van de behoeften van de consumenten. Als een bedrijf niet levert wat de consument wil dan zal de consument het niet kopen of eventueel overstappen naar een ander product. Dus als mensen onveilige auto’s kopen dan worden er onveilige auto’s gemaakt en als mensen alleen de veilige kopen dan worden alleen de veilige gemaakt. Momenteel zie je een combinatie van beiden en heb je de keuze uit verschillende modellen. De consument stemt op de markt met zijn euro’s. En anders dan bij dat andere stemproces volgt de markt wel de wensen van de burgers. En hier is er voor ieder wat wils, als je die veilige auto wilt dan staat niets je in de weg om die te kopen. Behalve misschien je eigen financiën.

De consument denkt nog wel eens dat hij belazerd wordt omdat hij vindt dat de kwaliteit die geleverd wordt slecht is. Maar als de consument weet dat de kwaliteit slecht is dan wordt hij niet opgelicht. Dan weet de consument dus kennelijk best wel wat hij koopt. Hij had natuurlijk meer waar voor zijn geld willen hebben. Wie wil niet voor hetzelfde geld nog betere kwaliteit. Maar als je een hogere kwaliteit wilt dan zul je gewoon even moeten zoeken en dan moet de bijbehorende prijs betalen. Het is vervelend dat goede producten meer geld kosten, maar hier ga je met regelgeving geen verandering in brengen. De consument de koopt producten met een lage kwaliteit, waarschijnlijk omdat de prijs ook laag is.

De producenten leveren dus wat de consument wil en de consument hoeft dus niet beschermd te worden tegen deze bedrijven. Als er al sprake is van bescherming dan is het dat de consument beschermd wordt tegen zichzelf. De impliciete aanname is hier dat de burger te dom is om zelf te beslissen. Maar dat als deze burgers gaan stemmen dan wordt er ineens aangenomen dat ze wel verstandige beslissingen kunnen nemen. De aanname is dat een consument niet de juiste hypotheek af kan sluiten, maar dat ze wel de juiste politicus kunnen kiezen die hun beschermd tegen kwaadwillende financiële adviseurs. Een nogal rommelige redenering met vervelende gevolgen. Want politici nemen graag allerlei maatregelen om deze “bescherming” vorm te geven.

Daarnaast is het maar de vraag of de overheidsinterventies ook tot meer veiligheid leiden. Als een automaker een klein foutje heeft gemaakt dan worden heel snel hele series terug gehaald. Al deze ellende komt snel in de openheid. En de autoproducent moet om zijn imago te redden er snel voor zorgen dat het probleem wordt opgelost. Maar kijk nu eens naar de situatie in de gezondheidszorg. Daar zie je dat gegevens worden achter gehouden over de prestaties van specialisten. De specialisten profileren zich als een monopolist die zijn eigen machtspositie uitbuit. De overheid creëert deze machtsposities en dat gaat ten koste van de consument. De informatie over waar je het veiligst een operatie zou kunnen doen is van levensbelang voor patiënten. In een vrije markt zouden de betere ziekenhuizen of specialisten hier maar wat graag mee pronken om klanten te trekken. De achterblijvers zouden hard hun best moeten doen om toch weer bij te blijven. Zij zouden hard moeten werken aan verbetering van de kwaliteit om ervoor te zorgen dat zij niet failliet gaan.

De overheid kan de kwaliteit niet verbeteren zij kan alleen de keuze beperken. Men wil bijvoorbeeld dat de burgers alleen in de veiligste auto’s rijden omdat de veiligheid en gezondheid van de burgers voorop staat. Stel dat op de automarkt de Volvo wordt gezien als zeer veilig. Men wil de allerhoogste veiligheid want op veiligheid kun je geen prijs zetten, alleen het beste is goed genoeg. Wat er nu gebeurd is dat alle auto’s die een lagere veiligheid hebben van de markt gehaald worden. Je kan alleen nog maar een Volvo kopen of iets vergelijkbaars. Alle goedkopere auto’s verdwijnen van de markt. De Volvo’s worden niet veiliger, alleen de goedkope auto’s zijn van de markt gehaald. Alle arme sloebers moeten weer het OV in om op hun werk te komen. En de mensen die altijd al een Volvo kochten zien de prijs ook oplopen doordat alle kwaliteitscontroleurs en ambtenaren ook betaald moeten worden.

Kwaliteitseisen treffen juist de armsten het hardst. Bedenk dat voor huizen hetzelfde geld als voor auto’s. Daarbij worden ook de betaalbare woningen van de markt gehaald door de kwaliteitseisen. Door de kwaliteitseisen worden huizen duurder. Dat huizen daardoor onbetaalbaar worden kan de overheid weer oplossen door het instellen van een maximumprijs of subsidies. Maar dit zorgt weer voor zijn eigen problemen. Zo kan de overheid zich twee keer opwerpen als de redder van de burger. Eerst door de kwaliteit te verhogen en nadat de prijzen hierdoor hoger zijn geworden schieten ze weer te hulp met subsidies.  Een overheidsmaatregel komt zelden alleen.

Kwaliteitseisen die van bovenaf worden opgelegd kunnen ook leiden tot laksheid bij de consument. Omdat er kwaliteitseisen zijn gaat de consument ervan uit dat de kwaliteit ook goed is. Aan financiële adviseurs worden hogere eisen gesteld aan opleiding en ze moeten tegenwoordig zorgen voor een financiële bijsluiter. Daarnaast is er ook nog een zorgplicht. Dat laatste klinkt helemaal alsof je helemaal niets meer kan overkomen als je een bank binnenstapt. De banken en financieel adviseurs moeten nu immers voor je zorgen. En de consument kan lekker verder slapen. Deze lakse of naïeve consument is juist weer extra kwetsbaar. De oplichter zal nu vertellen dat hij allerlei certificaten heeft en dat deze producten voldoen aan alle wettelijke eisen. Klinkt altijd goed in een verkoopgesprek als je zegt dat het product voldoet aan de wettelijke eisen, of misschien klinkt Europese normen nog wel beter. En de klant vertrouwt op al deze onzin want hij heeft gezien op het journaal dat de bank een zorgplicht heeft.   

Ook de producent kan minder actief worden door deze kwaliteitseisen. Een deel van de concurrentie wordt uitgeschakeld door deze regels. Hij hoeft geen rekening meer te houden met alle goedkopere aanbieders want die moeten nu ook aan de dure kwaliteitseisen voldoen. Die goedkope aanbieders zouden het de aanbieders van hogere kwaliteit knap lastig kunnen maken. In de horeca zie je dit soms gebeuren. In mijn woonplaats is een aantal jaren terug een heel groot wokrestaurant geopend en recent is er een formulerestaurant geopend dat voor achttien euro een heel aardig drie gangen diner neerzet. Dit betekent dat de gevestigde “betere” restaurants met hogere prijzen hard aan het werk moeten om de klanten te behouden. Het is de consument die de grote winnaar is van deze concurrentieslag.

De praktijk blijkt vaak ook nog wat weerbarstiger dan de theorie. In mijn beroepspraktijk wordt de lesbevoegdheid toch als heel belangrijk gezien. De kinderen verdienen het beste onderwijs en dus moeten er kwaliteitseisen gesteld worden aan de docent. Helaas is de praktijk van anders dan de oorspronkelijke bedoeling. Ten eerste werkt een dergelijke lesbevoegdheid alleen als dit ook echt wat zegt over de kwaliteit. Dat wil zeggen dat iemand die van de lerarenopleiding komt moeten kunnen lesgeven en zo moet het diploma de kwaliteit van de lessen waarborgen. Maar het is maar zeer de vraag wat de waarde van dit diploma is. Er komen genoeg studenten van de lerarenopleiding die niet kunnen lesgeven. Als het diploma weinig zegt dan heeft het eisen van een lesbevoegdheid ook weinig nut. Verder is het ook niet zo dat als iemand begint als goede docent, dat hij dan ook altijd een goede docent blijft. Het is goed mogelijk dat iemands kennis verouderd of zijn motivatie verliest. En dan zit met je een hele stevige ontslagbescherming die ervoor zorgt dat je slechte leraren niet kan ontslaan. De kwaliteitsnorm wordt dus heel rommelig gehanteerd. Als men de kinderen in bescherming wil nemen en wil voorkomen dat ze les krijgen van slechte docenten dan moet men daar ook consequent in zijn. Ontslag is daarbij veel effectiever dan het vragen van een lesbevoegdheid. Een lesbevoegdheid kan inhouden dat iemand kan lesgeven, maar het hoeft niet. En als iemand geen lesbevoegdheid heeft dan wil dat zeker niet zeggen dat deze persoon niet kan lesgeven. En over lesbevoegdheid wordt heel gewichtig gedaan. Maar als je concreet iemand voor de klas hebt staan die slechte kwaliteit levert dan kun je die persoon niet ontslaan. Als je slechte docenten kunt ontslaan dan kun je de kwaliteit veel meer beïnvloeden dan met eisen ten aanzien van diploma’s.

De aanname is makkelijk gemaakt dat de overheid zorgt voor meer veiligheid. Maar het loont de moeite om deze aanname kritisch tegen het licht te houden. Het lijkt voor de hand te liggen dat als de overheid het heft in handen neemt en kwaliteitscontroles doet dat dit leidt tot hogere veiligheid. Toch blijkt de praktijk anders te werken dan sommigen verwachten. Op de vrije markt worden nauwelijks onveilige producten aangeboden. Dat wil niet zeggen dat de vrije markt perfect is. Daar worden ook fouten gemaakt. De vraag hoe er omgegaan wordt met fouten. Zal de markt of de publieke sector de fouten het snelst oplossen en wie van de twee zal het snelst zorgen voor een veilige situatie? Dan zie dat de markt in de praktijk beter functioneert.