Wie heeft er nog wat kredietwaardigheid?

Voor het 'stimuleren' van de economie moeten er schulden gemaakt worden. Het klassieke recept is overheidsinvesteringen en renteverlagingen. Maar zijn er nog wel genoeg partijen die kunnen lenen? Wie moet al deze schulden opkopen als alle overheden steeds meer gaan lenen. Er kan alleen maar vraag zijn naar leningen als de mensen die geld lenen nog enige kredietwaardigheid hebben. En kredietwaardigheid wordt steeds zeldzamer. Dat betekent dat ook het einde in zicht is van de almaar toenemende kredietverlening.

Overheden die stimuleren doen dat door het financieringstekort op te laten lopen. Hierdoor stijgt de staatsschuld. Maar de schuld op laten lopen kan alleen als je kredietwaardig bent. Voor heel wat overheden is dit instrument niet meer mogelijk omdat de staatsschuld te hoog is geworden. Kleine landen in de Eurozone krijgen nog wat hulp van de ECB, maar niet voldoende om helemaal buiten schot te blijven. Het geld is op en anderen willen hen ook geen geld meer lenen. Dan zit er weinig anders op dan bezuinigen of geld bijdrukken. In de eurozone drijft de zaak op de landen die nog een relatief lage staatsschuld hebben. Maar ook bij die landen loopt de schuld op, want alle landen in de Eurozone hebben grote financieringstekorten. De bewegingsruimte wordt daardoor steeds minder. In de VS is de controle over de geldpers groter doordat er één centrale overheid is. Meer macht betekent meer verleiding en in de VS kunnen ze de verleiding duidelijk niet weerstaan. Maar de staatsschuld daar loopt dan ook nog sneller op. Om het over Japan nog maar helemaal niet te hebben want daar ligt de staatsschuld boven de 200 procent van het nationaal inkomen.. Zodra Japan te maken krijgt met een stijgende rente op de staatsschuld dan is dat land binnen een hele korte tijd een economische woestenij. Overheden in het Westen kunnen steeds minder lenen omdat de grenzen van de kredietwaardigheid door steeds meer landen bereikt worden.

Staatsschuld is gokken op de rijkdom van volgende generaties. Maar deze volgende generaties zullen het niet zo breed hebben dat ze zich deze rentelast kunnen veroorloven. Obama zei laatst zelfs dat we ons voor moeten bereiden op een periode van aanhoudende lage groei. Dat is een hele ommekeer omdat hij in de ramingen nog uitging van een groei van vijf procent voor volgend jaar. En die toekomstige generaties zullen niet alleen minder rijkdom hebben door de financiële crisis. De Westerse landen hebben te maken met vergrijzing en daardoor neemt de beroepsbevolking af. Dat betekent dus minder productiemiddelen en dat is een beperking. Met heel veel geluk wordt dat opgelost doordat Europa zijn technologische voorsprong uitbouwt en daardoor de arbeidsproductiviteit verhoogt.

Sommige bedrijven kunnen nog wel lenen en gebruik maken van de lage rente. Maar hun aantal is beperkt. Voor veel bedrijven geldt dat ze niet kredietwaardig genoeg zijn. De onzekerheid voor de banken is te groot en dus wordt er geen geld uitgeleend. Zeker kleine bedrijven hebben het daardoor zwaar te verduren. Bedrijven laten de laatste tijd goede cijfers zien in hun vestigingen in Azië. Daardoor gaan de resultaten omhoog en kunnen ze ook meer geld aantrekken. Maar ze zullen dit geld gebruiken daar waar de rendementen het hoogst zijn. Nieuwe investeringen zullen daardoor eerder naar Azië gaan dan naar het Westen. De aandelenkoersen in het Westen geven dus deels een vertekend beeld. Omdat een deel van de koersstijgingen wordt veroorzaakt doordat het in Azië goed gaat.

De burgers hebben de laatste jaren ook meer en meer geleend. Daar zitten ook niet veel mensen meer bij die gebruik kunnen of willen maken van de lage rente. Voor veel mensen is het tijd om af te lossen omdat de schuld te hoog is. Deze mensen kunnen niet meer lenen, ook al zou de rente nog verder omlaag gaan. De mensen die nog wel kunnen lenen zijn de mensen met een lage hypotheek en/of spaargeld. Maar deze mensen waren vroeger behoudend met een goede reden. Zij zien zich nu bevestigd in hun vermoeden dat je beter voorzichtig kunt zijn. Je hebt geld achter de hand nodig voor onzekere tijden en voor later vinden zij. Deze mensen houden daarom vast aan hun spaargeld ondanks dat de rente zo laag is. Deze mensen kijken argwanend naar de inzakkende pensioenfondsen en besluiten dat ze toch maar zelf wat moeten blijven sparen. Zij beseffen zich dat de overheid niet meer voor hen gaat zorgen en daarom proberen ze hun financiële onafhankelijkheid te vergroten.

Een lage rente stimuleert de kredietverlening. Maar die kredietverlening kan alleen plaatsvinden als er mensen zijn die kredietwaardig zijn. En die groep is de laatste jaren heel klein geworden. Zelfs de groep overheden die moeite heeft om geld te lenen wordt steeds groter. Zelfs een rente van nul procent is niet genoeg voor een bank als je vervolgens je geld niet terug krijgt. Het gevaar is dat obligaties steeds meer worden geassocieerd met een hoog risico. Daardoor zakt de vraag onder beleggers in en loopt de rente verder op. Dit zorgt voor verdere betalingsproblemen onder mensen die in de schulden zitten.

De centrale bank kan deze problemen tijdelijk oplossen. Zij hebben een oneindige hoeveelheid geld. Dit bedoel ik niet als metafoor, centrale banken hebben echt oneindig veel geld. Als zij iets kopen dan hoeven ze alleen een bedrag op de computer in te tikken en de betaling is gedaan. Centrale banken kunnen dus obligaties kopen van overheden en bedrijven die in de problemen zijn. Zo proberen zij te zorgen dat overheden boven water blijven. Maar het nadeel hiervan is dat de prikkel tot bezuinigen minder wordt en de schuld loopt verder op dan zonder deze aankopen. Het probleem wordt daardoor in de toekomst nog groter. Ook bedrijven zijn op korte termijn gebaat bij de aankoop van obligaties. Dat zorgt voor een lagere rente voor hun obligaties en dat is gunstig voor het resultaat. De winsten van bedrijven worden zo iets hoger of het verlies iets lager. Deze ingrepen zijn minder duidelijk dan directe subsidies en de effecten hiervan zijn ook veel minder bekend bij het publiek. Al dat bijdrukken van geld door de centrale bank maakt wel het inflatierisico groter. En een hogere inflatie betekent dat beleggers op zoek gaan naar zekerheden omdat hun geld minder waard wordt.

Aan de goudprijs zie je dat beleggers op zoek zijn naar zekerheden. En zekerheden worden steeds schaarser. Vroeger werd een obligatie van een bedrijf of overheid met een goede rating als zeker gezien, maar die tijd is niet meer. Door het ruime monetaire beleid willen beleggers vaste waarden zoals goud. Het is een heel slecht teken als goud populair wordt. Goud is immers maar een metaal dat niet werkt en alleen zijn waarde vast houdt. Als een dood metaal interessanter wordt dan een bedrijf dat echt geld verdient dan zit er iets mis in de economie. Het klassieke argument tegen goud is dat het alleen zijn waarde behoud, maar dat het geen rendement heeft. Dat is op een goed functionerende markt ook een legitiem argument. Daar kun je kiezen voor waardebehoud met goud of hogere rendementen en risico door te investeren in productie. Maar wat is er aan de hand als iets dat alleen maar zijn waarde behoud in waarde aan het stijgen is ten opzichte van investeringen in productie. Moet je dan zeggen dat de rest van de beleggingen in waarde aan het dalen is? Wil dat zeggen dat investeren in productie weggegooid geld is en dat je beter je geld in dood metaal kunt stoppen? En dat duurt nu al jaren, het gaat zeker niet om een tijdelijk hype. Dat kan alleen in een zeer zieke economie.

De overheid kan het probleem niet oplossen. Ze duwt het probleem naar een hoger niveau en hoopt dat het daar niet zo opvalt. Toen individuele bedrijven en banken in de problemen kwamen leenden de overheden geld voor bail-outs. Ze hoopten dat door het risico naar een hoger niveau te tillen dat het risico zou verwateren. De grote overheid zou het risico van deze bedrijven en banken absorberen. Maar het risico was niet weg en dat bleek toen overheden in de problemen kwamen. Maar er is nog een uitweg want er kan geld worden bijgedrukt. Het risico wordt nu opgevangen door de valuta en alle houders van deze valuta. Door het risico nog een niveau hoger te tillen wordt wederom gehoopt dat hier het risico zal verwateren.  Maar het risico blijft en zorgt ervoor dat het vertrouwen in de munt daalt. De draagkracht van de valuta is ook maar beperkt en nu ben je echt aan het spelen met vuur. Er is hierboven geen niveau meer dat deze schok kan absorberen. De stijgende prijs van goud, grondstoffen en voedsel geeft aan dat beleggers eieren voor hun geld kiezen (letterlijk!).

Als iets heel erg is dan kan het ook niet gebeuren. Klinkt u dat vreemd en absurd optimistisch in de oren? Maar toch is dit wat er wat er wordt gedacht. Het is te groot om te bevatten wat er gebeurt als de Euro in hyperinflatie vervalt. Nu denkt u dat ik de enige pessimist ben en de rest is optimistisch en dus zal het wel meevallen. Maar vraag eens aan deze optimistische mensen waarom er in de Eurozone geen hyperinflatie zal komen. “Dat zal niet gebeuren want wij zijn geen Zimbabwe, want wij hebben een betrouwbare overheid die weet waar ze mee bezig is”. Of nog erger “ze zorgen er wel voor dat dat niet gebeurt”. Maar waar is het argument waarom er geen hyperinflatie zal komen? Deze blindheid voor de werkelijkheid zie je niet alleen bij de gewone man of vrouw. Vraag maar eens aan een econoom waarom de Euro niet zal vallen en laat u verrassen. Hiermee wil ik niet zeggen dat er hyperinflatie zal ontstaan. Maar sommige toch heel slimme mensen denken niet eens over de mogelijkheid na.  

De kunstmatige vraag naar staatsobligaties door centrale banken is een tijdbom in de markt. De centrale banken kopen nu obligaties en daardoor wordt de rente lager. Maar deze vraag is kunstmatig en obligaties worden minder aantrekkelijk voor beleggers door de lage rente en het hoge risico. Door de lage rente kunnen de overheden meer lenen en hierdoor loopt het risico op. Dit maakt het onwaarschijnlijker dat echte beleggers straks deze obligaties willen kopen. Dit probleem is in de VS overigens vele malen groter dan in de Eurozone. In de VS koopt de FED de laatste tijd een flink deel van het financieringstekort van de overheid op. Het probleem ontstaat vooral als de overheden moeten herfinancieren. Als de huidige obligaties aflopen dan zullen de overheden deze schulden niet aflossen. Ze gaan nieuwe schulden aan om de oude schulden af te kunnen betalen. Dat zorgt ook in de toekomst voor een hoog aanbod van obligaties en daarmee potentieel een hoge rente. Wat zal de centrale bank dan doen? Ze kunnen niet de rente op laten lopen want daarvoor zijn de schulden van overheden te hoog. Maar tegen die tijd zullen andere problemen als de inflatie ook steeds groter worden. Als de inflatie op begint te lopen wordt het steeds riskanter voor de centrale bank om staatsobligaties op te kopen. Uiteindelijk loopt de overheid tegen een muur en is het feestje uit. 

De overheid verschuift de risico’s naar andere plaatsen door de bail-outs en andere stimuleringen. Maar ook daar verdwijnt het vertrouwen en de kredietwaardigheid. Het vertrouwen dat overheden hun schulden af kunnen lossen wordt steeds minder. Hierdoor wordt het steeds lastiger om de bestedingen te stimuleren. Overheden krijgen steeds meer moeite om geld te lenen en het rentewapen wordt steeds minder effectief. De centrale banken kunnen de pijn verzachten op korte termijn, maar daardoor wordt het vertrouwen in de munt minder. Het geeft mij de indruk dat het einde van de stimuleringen in zicht is. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat centrale banken niet zullen proberen om de markt te manipuleren. Maar de voordelen zullen steeds kleiner worden en de nadelen steeds groter.