Andere tijden....

Vroeger is niet meer, maar dat lijkt nog niet door te dringen. De klassieke links-rechtse paradigma’s staan op hun kop. Links was altijd voor een grotere overheid en daar mochten we best wat meer belasting voor betalen. Aan de rechterkant leeft het idee dat als we de dienstverlening van de overheid verminderen dat we dan de belastingen kunnen verlagen. Maar die wereld is niet meer. We leven inmiddels in een andere werkelijkheid. De belastingen gaan omhoog en tegelijkertijd wordt de dienstverlening van de overheid terug geschroefd. De indruk die gewekt wordt is, dat als we nu bezuinigen, dat we dan er weer bovenop zijn en dat we weer terug kunnen naar de situatie van een jaar of vijf terug. Maar die tijden zijn niet meer en komen ook niet meer terug. Met vier jaar bezuinigen zijn de problemen nog niet opgelost.

Het meest recente voorbeeld is Groot-Britannië. Daar moeten de uitgaven met 95 miljard omlaag. En dat betekent dat er fors moet worden ingegrepen. De mensen zullen gaan merken dat ze minder geleverd krijgen door de overheid. Ze zijn meer en meer aangewezen op de producten die de markt levert. Samen met deze bezuinigingen gaan de belastingopbrengsten met 33 miljard omhoog. Dus meer betalen en minder krijgen. Groot-Brittanië is de zoveelste die met een dergelijk plaatje komt. En dit is geen tijdelijke oplossing. Het effect van deze maatregelen is niet dat de financiële problemen worden opgelost. Over vier jaar zitten bijna alle Europese landen met een staatsschuld die hoger is dan momenteel het geval is. Wellicht dat ze het financieringstekort beperkt hebben. Maar de groei van de problemen is slechts afgeremd. De problemen zijn dan nog zeker niet opgelost. En nieuwe problemen dienen zich aan.

De overheid heeft de komende tijd de nodige balletjes om in de lucht te houden. Tijdens al dit gemanoeuvreer zal de overheid ervoor moeten zorgen dat ze de bedrijven niet teveel belasten. De eerste uitdaging is namelijk om onze concurrentiepositie op peil te houden. De concurrentie op de wereldmarkt is fel en wordt steeds feller. Vanuit het Oosten krijgen de economieën aldaar steeds meer momentum. Deze landen zijn steeds minder afhankelijk van het westen. Een tijdje terug was nog zo dat zij goedkope rommel leverden en het Westen de hoogwaardige producten. Maar dat is in rap tempo aan het veranderen. De markt voor goedkope substituten hebben zijn stevig in handen. Maar zij bewegen zich steeds meer naar boven in de voedselketen. Zij zullen meer en meer hoogwaardige producten gaan leveren. De afhankelijkheid van het Westen zal daardoor afnemen. Dat kan zich vertalen in lagere prijzen voor de producten die momenteel geleverd worden door Westerse landen.

Het zal zeker niet eenvoudig zijn voor overheden om de lastendruk voor bedrijven niet op te laten lopen. Als we zo om ons heenkijken in Europa dan zetten overheden in op lastenverzwaringen. Dan is het minder aantrekkelijk voor bedrijven om te investeren in technologische hoogstandjes. Waarschijnlijk zullen ze er sneller voor kiezen om hun research naar buiten Europa te verplaatsen. Ook de winst op de verkoop van deze producten gaat achteruit als de lasten omhoog gaan en dus zullen bedrijven liever andere afzetmarkten opzoeken. De verplaatsing van de productie was al ingezet. Maar het zou mij niet verbazen als de verplaatsing van research en hoofdkantoren straks ook steeds vaker voor gaat komen. Dan is de enige reden om Europa te blijven de grote afzetmarkt. Maar om iets te kunnen kopen zullen de Europeanen toch eerst iets moeten verkopen.

Ondertussen zullen de kosten van de vergrijzing komende jaren fors oplopen. Er is nu wel een voorstel om de pensioenleeftijd te verhogen naar 66 jaar. Maar dat is nauwelijks genoeg om de effecten van de hogere levensverwachting te compenseren. De beroepsbevolking zal de komende tijd een relatief grote last te dragen krijgen. Is het reëel om aan te nemen dat we met een kleinere beroepsbevolking hetzelfde welvaartsniveau kunnen behouden? De kosten voor sociale voorzieningen per werkende zullen toenemen. Dat betekent of meer belastingen of minder sociale voorzieningen. Het lijkt mij zeer onwaarschijnlijk dat het zal blijven bij die 66 jaar. Het is naar mijn mening een middel om de pijnlijke maatregel er wat makkelijker door te krijgen. De volgende kabinetten zullen de pensioenleeftijd waarschijnlijk nog vaker moeten verhogen om het stelsel betaalbaar te houden. Deze onzekerheid is naar mijn mening het failliet van de verzorgingsstaat. Een verzorgingsstaat leunt op zekerheid. De staat garandeert pensioen, werk inkomen enzovoort. De afgelopen jaren zijn mensen gaan geloven in deze zekerheid en zijn daardoor afhankelijk geworden van de overheid. Deze afhankelijkheid komt je nu duur te staan. Er wordt gezegd dat als mensen zelf voor hun pensioen moeten zorgen dat dit zal zorgen voor grote armoede onder ouderen omdat mensen niet de moeite zullen nemen om te sparen. Maar het huidige systeem heeft veel ernstiger gevolgen. Men heeft namelijk niet eens de kans gekregen om te sparen voor het eigen pensioen. Ten eerste omdat beloofd is dat de overheid de zekerheid op een goed pensioen zou bieden. En ten tweede omdat het fiscaal lastig is om zelf een eigen pensioen op te bouwen. Eerst beloven dat je zal zorgen voor mensen en je dan terugtrekken is vele malen asocialer dan gelijk duidelijk maken dat je het zelf maar uit moet zoeken.

Een ander kwetsbaar punt is de rentestand. Momenteel wordt de omvang van de financiële problemen van de overheden gemaskeerd door een hele lage rentestand. Hoe lang zal de centrale bank nog doorgaan met het kunstmatig laag houden van de belastingen. Als we vijf of tien jaar verder kijken. Zal er in die tijd een punt komen dat de centrale banken de rente weer terug laten komen op een normaal niveau. Zodra de rente omhoog gaat zullen in veel landen problemen ontstaan met de begroting. Niet alleen overheden zullen problemen krijgen want ook burgers zitten vaak onverantwoord in de schulden. De lage rente zorgt uiteindelijk voor grote inflatie. Dit is de grote spagaat waar de overheden en centrale banken zich nu in bevinden. Doorgaan met ruim monetair beleid blaast het financieel systeem op. Maar de rente op laten lopen brengt de onbetaalbaarheid van de schuldenlast pijnlijk aan de oppervlakte. Een hogere rente is naar mijn mening noodzakelijk, maar ze zal ook zorgen voor een economische terugval. Deze slechte boodschap wil geen enkele politicus brengen. Mijn gok is dat ze doorgaan met het ruime monetaire beleid en hopen dat de ellende tijdens hun regeringsperiode binnen de perken blijft.

Het gevaar van deze ontwikkelingen is dat je in een zogenaamde spiraal des doods komt. Dit is gebeurt in Griekenland, maar deze krijgen steun om de effecten te verzachten. Een spiraal des doods is de situatie waarbij de financiële problemen zo ver opgelopen zijn dat de schulden niet meer af te betalen zijn. Het afbetalen van de schulden kan alleen door de belasting te verhogen. Deze belastingverhogingen remmen de economie af waardoor de overheidsinkomsten tegenvallen. Maar de schulden moeten afbetaald worden en dus moet de belasting verder omhoog. Dit leidt tot een vicieuze cirkel. Dergelijke landen moeten drastisch hervormen en dit vereist grote aanpassingen. Deze aanpassingen zorgen tijdelijk voor (grote) economische teruggang. De overheid zit tussen de wal en het schip. Om de schuld af te betalen moet ze de belasting verhogen. Maar dit zorgt weer voor economische terugval en zo zit je in een val waar je niet uitkomt. Griekenland was nog te redden door buitenstaanders. Grote problemen ontstaan pas als grotere economieën in de problemen komen.

Dat wil niet zeggen dat het met Nederland zo ver zal komen. Maar toch kun je deze effecten al in mindere mate terugzien. De belastingverhogingen en andere lastenverzwaringen zullen de economie negatief beïnvloeden. En dat zorgt weer voor minder inkomsten voor de overheid. Dat zorgt ervoor dat je harder moet bezuinigen dan eerder gedacht werd. Het is dus heel waarschijnlijk dat het volgende kabinet met omvangrijkere bezuinigen zal moeten komen dan het huidige kabinet.

Het is echter ook mogelijk dat een ander land in de problemen komt en dat Nederland daarin meegetrokken wordt. Stel dat Frankrijk of de VS in grote problemen komen dan zal dat zeer negatieve gevolgen hebben voor de Nederlandse economie. Deze landen zijn zo groot dat het haast onmogelijke is om deze overeind te houden zoals dat met Griekenland nu gebeurt. Dergelijke problemen zullen uitstralen naar de wereldeconomie en de economie van Nederland. Dat zorgt ook voor tegenvallende belastinginkomsten voor de Nederlandse overheid en dus moet er nog weer meer bezuinigd worden. Het verschil tussen Frankrijk en Griekenland is de omvang. Frankrijk overeind houden zal heel veel geld gaan kosten. Dat verzwakt de positie van de relatief sterke economieën steeds verder en zo kan dit als een olievlek doorwerken. Men slaagt er nu nog steeds in om de balletjes in de lucht te houden. Maar de risico’s die worden ingeboekt lopen steeds verder op. Risico’s zijn ongrijpbaar en zie je niet terug op de begrotingen. Ze hangen in de lucht en er wordt over gezwegen.

We zullen moeten wennen aan een nieuw paradigma. In dat paradigma zien we een overheid die steeds minder levert en waar je steeds meer voor betaald. Hierin zitten ook nog zelfversterkende effecten waardoor overheden vaak meer zullen moeten bezuinigen dan oorspronkelijk geraamd werd. We zullen het dus zelf moeten gaan doen omdat de overheid steeds minder zaken zal regelen voor ons. Hopelijk springt de markt in het gat dat de overheid laat vallen. En verder is het te hopen dat de overheid de lastendruk voor bedrijven niet op laat lopen zodat deze bedrijven ook de kans krijgen om het over te nemen. Verder zou deregulering ook welkom zijn om het aanpassingsproces te versoepelen. Binnen vijf tot tien jaar zullen we een overheid hebben die waarschijnlijk nog steeds heel duur is, maar die veel minder levert dan we nu gewend zijn. Er komen andere tijden…

kijktip:
Over de gevolgen van weer een ronde van ruim monetair beleid.
http://topdocumentaryfilms.com/overdose-next-financial-crisis/