De crisis in een notedop

Wellink hield onlangs een toespraak in Seoul. En daar deed hij onder andere de uitspraak dat wellicht zelfs de centrale bankiers niet de oorzaken kennen van de crisis. Dat lijkt me sterk, maar voordat ik daar op in ga eerst een korte schets van wat er tot de crisis heeft geleid.

Een eerste noodzakelijke component voor deze crisis is een ongedekte valuta zodat je naar believen de geldhoeveelheid kan vergroten. Bij een gedekte valuta is er een recht om het geld om te wisselen voor goud. Bij een ongedekte valuta heb je dit recht niet. Het geld is niet meer dan het papier waarop het gedrukt staat. De enige reden waarom het geld wat waard is, is dat mensen het aannemen als betaalmiddel. Dit laatste is trouwens ook bij wet geregeld dus je kan er vrij zeker van zijn dat het geld ook echt wordt aangenomen.

Verder hebben we een centrale bank  nodig die de boel van bovenaf bestuurt als een oppermachtig planbureau. Om de cowboypraktijken te verhullen helpt het om de bankiers aan te stellen met de meest saaie uitstraling die je maar voor kunt stellen. Deze centrale bank heeft de mogelijkheid om de geldhoeveelheid te vergroten. Zij kan de andere banken voorzien van extra liquiditeit. Verder houdt zij toezicht op de banken om de stabiliteit van het systeem te bewaken. Vervolgens is er buiten de centrale bank om in de meeste landen een spaardepositogarantiesysteem. Een dergelijk systeem keert geld uit in het geval de bank failliet gaat. Deze toevoeging is belangrijk, want hierdoor heeft de burger geen enkel belang meer om zich te bemoeien met de praktijken van de banken. Zo worden de banken niet gehinderd door vervelende vragen van consumenten. 

Vervolgens moet het geld in omloop gebracht worden door de centrale bank. Dat kan grofweg op twee manieren. De bank kan dingen kopen van anderen. De centrale banken typt het geld op de bankrekening van de persoon waarvan ze het goed hebben gekocht en er is nieuw geld in omloop gebracht. Meestal gaat het hier om staatsobligaties die worden opgekocht. Bijkomend voordeel hiervan is dat het de rente op deze obligaties lager houdt. Dat scheelt de overheden weer wat geld en hebben ze wat meer te besteden. Het nadeel is helaas dat er inflatie optreedt waardoor spaargelden zoals pensioengeld minder waard worden. Een andere mogelijkheid is dat ze het geld uitlenen aan banken. Wederom typt de centrale bank het bedrag dat uitgeleend is in de computer en er is weer geld bijgemaakt. Mensen denken vaak dat het een heel ingewikkeld proces is. Maar het is kinderlijk eenvoudig alleen mensen durven denk ik niet te geloven dat het zo simpel werkt.

Nu de banken geld hebben kunnen zij het verder in omloop brengen. Dat kan natuurlijk doordat zij betalingen doen zoals het uitbetalen van salarissen. Maar het belangrijkste is wel dat zij leningen uitgeven. Daarbij is er nog een extraatje, ze mogen meer geld in omloop brengen dan dat zij van de centrale bank hebben ontvangen. Het geld dat zij op de rekening bij de centrale bank hebben staan samen met het papieren geld dat ze in de kluis hebben vormt samen de reserve. De bank mag vijftig keer deze reserve uitlenen aan de burger (in de Eurozone).

Stel bijvoorbeeld dat de bank 1000 euro in reserve heeft. Ze zou dan bijvoorbeeld een lening uit kunnen schrijven van 30.000 euro aan iemand die een auto wil kopen. Deze persoon heeft nu 30.000 euro op zijn rekening staan en betaalt daarmee de autodealer. Dus eerst wordt er uit het niets 1000 euro gemaakt en vervolgens maakt de bank hier 30.000 euro van. Nadeel is hier wel dat de bank te weinig geld heeft als mensen dit geld ook echt op zouden willen nemen. Gelukkig lopen veel financiële transacties gewoon via de computer. De autodealer krijgt wel 30.000 euro overgeschreven, maar dit geld bestaat niet echt. Het zijn alleen cijfers op computers die veranderen. Waarom zou hij dit geld dan aannemen? Hij vertrouwt er op dat anderen dit geld ook zullen accepteren. Verder heeft de overheid wat beschermende maatregelen genomen. Zo is de euro wettig betaalmiddel. Dat betekent dat de autodealer het geld aan moet nemen. Hij weet daarmee ook dat anderen het geld weer aan moeten nemen. Dus hoeft hij zich geen zorgen te maken over het geld.

Ben Bernanke zegt wel eens dat hij het geld als het nodig is als met een helikopter uitstrooit over het land. Dit geld wordt niet als door een helikopter uitgestrooid over de economie. De helikopter wekt de indruk dat het geld overal een beetje terecht komt. Maar het geld komt op specifieke plekken de economie binnen. Het maken van geld gaat samen met kredietverlening door banken. Het geld komt door middel van kredieten de economie in. Die goederen die gekocht worden met geleend geld profiteren dus het meest. Dan kun je denken aan huizen, auto’s en investeringen door bedrijven. Wordt de geldkraan dichtgedraaid dan zijn het dus ook deze sectoren die het meest geraakt worden.

Nu we ingrediënten hebben kunnen we overstappen op hoe één en ander verlopen is. In 2001 liep de internetbubbel leeg en speelde het drama van 9-11. Dit gaf de economie een tik naar beneden en de centrale banken grepen in. Om de economie overeind te houden werd de rente omlaag geforceerd. De kredietgroei kreeg een stimulans en de eerder genoemde branches konden daarvan profiteren. En wat doe je als iets aan het stijgen is en je weet dat het nog verder gaat stijgen. Dan ga je uiteraard speculeren want een cadeautje laat je niet liggen. Dit werd ook wel de Greenspan put genoemd. Een put-optie is een bescherming tegen dalende koersen. En je weet dat als de zaken tegenzitten dat de centrale banken weer een sloot geld de economie in laten stromen zodat de prijzen niet dalen. De angst voor het deflatie-spook is daarmee een garantie geworden voor leuke speculatieve winsten. Mensen die dit spelletje goed begrijpen zoals Jim Rogers weten hier goed gebruik van te maken. Hij zegt dat het allemaal keihard tot een einde gaat komen, maar zolang het duurt is het zonde om geen gebruik te maken van de ontstane bubbels.

Op een gegeven moment trekt de economie weer bij en dat was ook toen het geval. De rente kan weer langzaam omhoog en de centrale bank laat de geldhoeveelheid wat voorzichtiger groeien. Maar de kwetsbaarheid van de situatie werd onderschat. Je laat de geldgroei voor de hele economie wat afzwakken, maar de sectoren die net hadden geprofiteerd krijgen nu ook extra harde klappen. Voor deze sectoren is het centrale bankbeleid net een achtbaan. En deze sectoren besmetten de rest van de economie. De zwak gefinancierde banken kwamen al snel in de problemen.

De bubbel klapt nu uit elkaar en de angst slaat toe. De mensen die weten hoe het kaartenhuis opgebouwd is beleven benauwde momenten. De kredietmarkt tussen banken valt daardoor stil, de huizenmarkt stort in, autoverkopen krijgen grote klappen, de kredietverlening aan bedrijven gaat omlaag. En daarmee beland je in een recessie. Het dalende consumentenvertrouwen doet er nog een schepje bovenop en de crisis is compleet.

De centrale bank doet vervolgens wat ze altijd doet. Ze pompt geld het systeem in om de boel te sussen. En daarbij gaan alle registers open. Greenspan kreeg kritiek omdat hij de rente te lang zo laag had gehouden. Daardoor kon de huizenbubbel ontstaan en de kredietcrisis. Maar het beleid van Greenspan is kinderspel vergeleken met wat er nu gebeurt. De centrale banken hebben ten eerste de rente een veel langere tijd op een zeer laag niveau staan. Ten tweede kopen ze nu veel meer obligaties om zo nog meer geld de economie in te pompen. De ingrepen in de geldgroei zijn veel omvangrijker dan enkele jaren terug. De centrale banken hebben alle regels gebroken om de crisis te bezweren. Waarschijnlijk geldt ook voor de daaropvolgende crisis dat deze alle regels zal breken.

De opmerking van Wellink is nogal suggestief. Het is zeer onwaarschijnlijk dat de centrale bankiers niet wisten hoe een en ander werkt. Het is reguliere economische theorie die een beetje monetair econoom toch wel moet kennen. Verder zijn er meerdere analisten geweest die uitgetekend hebben hoe het zou gaan verlopen. Deze waren weliswaar in de minderheid, maar de geluiden waren er wel. De centrale bank zal niet graag willen horen dat zij zelf het financiële systeem uit balans hebben gebracht. En de centrale banken zullen helemaal niet willen horen dat dit nog steeds gaande is.

Tags: finacciële markten,banken,geldschepping