Afnemende meeropbrengsten voor centrale banken

Centrale banken stimuleren de economie door de rente te verlagen en de geldhoeveelheid te stimuleren. Er wordt meer uitgeleend en er wordt meer uitgegeven. Maar hoe kan het toch dat er mensen zijn die hier misbruik van maken door slechte leningen uit te geven? Het antwoord is eenvoudig, er zijn alleen nog maar slechte investeringen. De beste investeringen zijn al vergeven. Stimuleren van nog meer krediet leidt er toe dat gezocht moet worden naar de mindere investeringen.

Je moet terug naar de kern van de economie. Mensen maken keuzes om hun situatie te optimaliseren. En ze kiezen daarbij eerst voor de zaken die het meeste opleveren en daarna kiezen ze de dingen die ze minder interessant vinden. Stel dat je moet kiezen tussen een CD van Lady Gaga en Metallica. Je hebt een brede muzieksmaak en allebei vind je ze goed. De CD van Lady Gaga vind je leuker dus schaf je die aan. Wordt je budget hoger dan kun je ook de CD van Metallica kopen. Je koopt eerst de leukste dingen en een hoger budget betekent dat ook dingen die eerst tweede keus waren nu binnen bereik komen. Er is sprake van afnemende meeropbrengsten. (Of in dit geval kun je beter spreken van afnemend grensnut.)

Voor bedrijven geldt iets dergelijks. Stel Volkswagen heeft twee ontwerpen op de tekentafel heeft en ze wil beide uitbrengen. Maar ze kan maar financiering krijgen voor één van de modellen. Dan kiest ze voor degene die het hoogste verwachte rendement heeft. Kan Volkswagen meer lenen dan kunnen ze ook het andere model uitbrengen. Ook hier is sprake van afnemende meeropbrengsten. Eerst worden de projecten met de hoogste rendementen uitgevoerd. Banken hebben een vergelijkbare aanpak. In eerste instantie zullen ze geld uitlenen aan klanten die een hoge kredietwaardigheid hebben. Ze zullen hun geld lenen aan projecten waar een hoog rendement op verwacht wordt. Daarna pas komen de projecten met een lager rendement en de klanten met een lagere kredietwaardigheid in beeld.

Wat gebeurt er nu als je de economie stimuleert? Het zijn die restjes die nu wel rendabel worden. De beste investeringen zijn immers al vergeven. Steve Jobs zal heus wel geld krijgen voor zijn nieuwste plan. Het zijn de ideeën die het anders niet redden die nu wel rendabel zijn.

De centrale bank verlaagt in tijden van recessie de rente om zo de kredietverlening te stimuleren. Maar het zijn dus de minder kredietwaardige leningen en de investeringen met een lager verwacht rendement die hierdoor overeind worden gehouden. Wordt deze monetaire verruiming overdreven dan komen er ineens allerlei projecten in aanmerking voor financiering die nauwelijks rendement behalen. Dit kan een heel eigen leven gaan leiden om dat een en ander zichzelf kan versterken.

De sub-prime hypotheken zijn hier een goed voorbeeld van. Het zaadje wordt geplant door ruim monetair beleid na de internetbubbel. De rente is laag waardoor het ook rendabel wordt om geld te lenen aan mensen met een iets lagere kredietwaardigheid. De vraag naar goedkopere huizen neemt toe en de prijzen stijgen. De waarde van het onderpand stijgt en dat geeft de bezitters van het huis meer ruimte om te lenen. Ze kunnen keukens en badkamers opknappen en in de omgeving van deze huizen wordt meer omzet gedraaid. Het geld rolt, maar de basis hiervoor is slechts lucht. Door een continue stijging van de huizenprijzen kunnen hogere risico’s worden genomen. Mensen die in financiële problemen komen kunnen altijd nog de meerwaarde van hun huis verzilveren. Dat verlaagt het risico op wanbetaling en geeft een extra stimulans aan de sub-prime hypotheken. Inmiddels zien veel mensen dat andere mensen slapend rijk worden door een huis te kopen. Op een gegeven moment was het zelfs zo dat het kopen van een huis een betere investering was dan het volgen van een opleiding. Als je een paar jaar eerder van school ging kon je eerder gaan werken en eerder een huis kopen. Dat geeft je een voorsprong wat betreft gebruik maken van de waardestijgingen. Dit werkt natuurlijk aanstekelijk en niemand wil achterblijven. Het zelfversterkende effect begint nu steeds meer uit de hand te lopen. In 2007 ging de Fed voorzichtig op de rem staan, maar de situatie was zo kwetsbaar dat er grote problemen ontstonden.

Het zaadje wordt geplant door de lage rente en zo ontstaan er bubbels. Nu kun je zeggen dat je simpelweg regelgeving kan maken om de uitgifte van hypotheken aan banden te leggen. Maar bubbels kunnen op allerlei plaatsen ontstaan. Zo hebben we voor de huizenbubbel de internetbubbel gehad. De rente verlagen zorgt voor bubbels en de rente verhogingen zorgen ervoor dat de bubbels weer inklappen, maar hier wordt niets mee opgelost. Een bubbel kan inderdaad helpen om een recessie af te wenden. Maar je beland van de regen in de drup. Om de recessie verder af te wenden kun je bubbels gaan stapelen. Maar daar wordt het zeker niet beter van.

Zou het niet mogelijk zijn dat de centrale banken de rente verlagen, maar dat ze door regelgeving zorgen dat er geen bubbels ontstaan? Je gaat dan door regelgeving voorkomen dat er geen slechte leningen worden uitgegeven. Je kan bijvoorbeeld de inkomenseisen voor hypotheken aanscherpen. Het is ten eerste maar de vraag of je met regelgeving bubbels kan voorkomen. Als er zoveel geld is dan is er ook heel veel creativiteit. Degenen die geloven in regelgeving, geloven dat regelgeving kan ontstaan voordat er misbruikt wordt gemaakt van gaten in de regelgeving. Of ze geloven dat het mogelijk is dat er regelgeving gemaakt kan worden die waterdicht is. Er komt wel extra krediet, maar er zijn regels die ervoor zorgen dat dit krediet alleen terecht komt bij rendabele investeringen.

Maar belangrijker nog is dat dit een heel tegenstrijdige situatie op zou leveren. Als je door regels voorkomt dat minder rendabele investeringen geen geld krijgen dan heeft de rentemaatregel minder effect. De rentemaatregel maakt het rendabel om te investeren in leningen waar je dat eerder niet zou doen. Maar aan de andere kant wordt de uitgifte van leningen aan dergelijke investeringen beperkt door regelgeving. Je hebt dan dus een sterkere renteprikkel nodig om een recessie af te wenden.  

Denk bijvoorbeeld eens aan de huizenmarkt. Er werd in Nederland onverantwoord veel geld uitgeleend vond men en daarom werden er eisen gesteld. Men mocht maar 4,5 keer het inkomen lenen. Stel nu eens dat je deze regel heel streng handhaaft. Dat is niet zo heel lastig. Stel dat een klant een te hoge lening heeft afgesloten. Hij rapporteert dit bij de AFM en deze legt als maatregel op dat het stuk van de lening dat te hoog is wordt kwijtgescholden door de bank. Heel effectief en heel eenvoudig te handhaven. Het gevolg van deze maatregel is natuurlijk ook dat er minder geld beschikbaar is voor de huizenmarkt. De huizenmarkt kun je nu wel proberen te redden door een rentemaatregel, maar de effectiviteit hiervan is nu beperkt. De regelgeving blokkeert het functioneren van de rentemaatregel.

Maar is het dan niet zo dat door de renteverlaging juist goed draaiende bedrijven gered kunnen worden van het faillissement? Dat is wel het argument dat gegeven wordt en het klinkt heel aannemelijk. Maar hoe ga je beoordelen wat een goed bedrijf is. Dit wordt vaak gebaseerd op de situatie voordat de recessie ontstond. “Vorig jaar nog was dit nog een prachtig bedrijf, maar door de recessie ligt het nu in puin. Dat mogen we niet laten gebeuren en iemand moet optreden.” Het klinkt heel aardig, maar hoe beoordeel je of een bedrijf wel zo sterk is. Denk eens aan de internetbubbel. Na het klappen van de internetbubbel kom je in een andere werkelijkheid. Er gelden andere regels en dat is ook terecht. Je kan deze bedrijfjes proberen te redden, maar doe je daar de economie als geheel wel een plezier mee. Bij elke recessie worden de spelregels van de economie weer verandert. Men dacht dat het rendabel was om te investeren in internetbedrijfjes, maar dat bleek een vergissing. Dat zorgt ervoor dat een deel van de bedrijven terecht in de problemen komt en een deel wordt er in mee getrokken. Maar het is nagenoeg onmogelijk om hier onderscheid in te maken.

Het doel van de rentemaatregel is om de pijn te verzachten door de kredietverlening te stimuleren, maar in de praktijk lukt dat nauwelijks. Het verhogen van de kredietverlening stimuleert maar een deel van de bedrijven. Niet iedereen heeft hier voordeel bij. Het is daarom onvermijdelijk dat de zaken scheefgetrokken worden. Bepaalde sectoren profiteren veel meer van de toegenomen kredietverlening dan anderen. Een autoproducent profiteert bijvoorbeeld meer dan de supermarkt.

Verder zal men om precies te kunnen zijn de natuurlijke rentestand moeten weten. Dat is de rentestand die op de markt tot stand zou komen. Zij willen de rentestand net een duwtje de goede richting op geven, maar niet zoveel dat de hele markt verstoord raakt. Stuur je teveel dan lijd je steeds meer onder de afnemende meeropbrengsten. En hoewel de opbrengsten afnemen neemt de schade juist steeds sterker toe als je teveel afwijkt van de natuurlijke rentestand. Een te forse inzet van het rentewapen leidt juist tot bubbels en onverantwoorde prikkels die tot grote schade kunnen leiden.

Maar hoe ga je bepalen wat de natuurlijke situatie is als de rentestand gecontroleerd wordt door de centrale banken? Er wordt continu gestuurd. Wat is nog echt marktwerking en wat is het gevolg van de sturing van de centrale banken? Het economisch systeem is te ingewikkeld om deze vraag te beantwoorden. Het rentewapen is erg onnauwkeurig en heeft heel veel tekortkomingen. Het is maar de vraag of de juiste producenten en consumenten worden geholpen door de rentemaatregel en er is altijd het risico op bubbels. Helaas wordt de rente steeds bijgestuurd door de centrale bank om de economie te sturen. De centrale bank denkt de economie te kunnen plannen door de rentestand en de geldhoeveelheid te sturen. Maar in haar poging om de zaken te stabiliseren verstoort ze ook weer heel veel.  Zo lijkt de centrale bank wel op een hond die steeds achter haar eigen staart aanrent.

Tags: centrale banken,financiele markten,rente