Kunnen mensen veranderen?, Wat is libertarisme deel 5

Het zou mooi zijn als we de maatschappij in kunnen richten naar de voorkeuren van de burgers. De twee meest populaire manieren om dit voor elkaar te krijgen zijn de vrije markt en democratische besluitvorming. Het is de vraag welke van de twee in welke gevallen de oplossing geeft die het meest aansluit bij de voorkeuren van de mensen. In deze discussie is het opvallend dat mensen vaak hun mensbeeld eenvoudig 180 graden omgooien.

Mensen en hun voorkeuren zijn op een bepaald moment een gegeven. Deze voorkeuren zullen niet ineens veranderen. We kunnen niet zeggen dat iemand appels lekkerder vindt dan bananen en tegelijkertijd bananen lekkerder vindt dan appels. Als ik stel dat mensen hebzuchtige wezens zijn dan mag ik niet later in mijn verhaal het omgekeerde beweren. De eerste wet van de logica is dat iets gelijk is aan zichzelf. Dat lijkt eenvoudig, maar toch is het goed om in discussies erop te letten dat mensen niet zondigen tegen deze regel.

Helaas zie ik deze redenering regelmatig en dat vertroebelt de discussie. Bijvoorbeeld als er wordt gezegd dat mensen niet geven om het milieu en dat de staat het daarom op moet lossen. Hierbij zie je dat de mens als consument wordt neergezet als egoïstisch. Als burger die stemt op politieke partijen is deze persoon ineens een idealist die om het milieu geeft. Dezelfde persoon wordt hier neergezet met twee tegenstelde voorkeuren. Dit is onmogelijk en toch wordt deze manier van redeneren veel gebruikt in discussies. De mens mag je niet naar eigen inzicht veranderen. We kunnen alleen uitgaan van de voorkeuren die de mensen hebben.

Het gaat er hierbij om op welke manier deze voorkeuren zich manifesteren. Op de vrije markt geef je je voorkeuren aan door te betalen voor bepaalde goederen. In de democratische besluitvorming stem je op een partij die vervolgens zijn invloed aanwendt om de maatschappij naar jouw voorkeuren aan te passen. De onderliggende voorkeuren blijven echter hetzelfde. Verschillende uitkomsten mogen dus niet verklaard worden door het mensbeeld voor het gemak maar even aan te passen.

Laten we met dit principe eens kijken naar ontwikkelingssamenwerking. Een libertariër die zegt dat de overheid moet stoppen met het geven van geld aan ontwikkelingslanden wordt vaak verkeerd begrepen. Er wordt dan snel gedacht dat de libertariër tegen ontwikkelingshulp is, maar dat hoeft niet zo te zijn. Als mensen het belangrijk vinden dan zullen ze ook geld over willen maken als de overheid daar niet voor zorgt. Sterker nog als consument kunnen ze veel directer sturen op de uitkomsten van het proces. Niet alle organisaties doen hun werk even goed en door je donaties aan een andere te geven krijgt deze organisatie een signaal dat het zijn werk beter moet doen. De terugkoppeling met de voorkeuren van mensen is daardoor heel direct. Doe je dit via stemmen dan is dit veel lastiger. Je kan wel stemmen op een partij die voor ontwikkelingssamenwerking is, maar dan krijg je er een hele set andere idealen bij. De organisaties krijgen nu hun geld van de overheid en in hoeverre is er controle op de kwaliteit. En van echte fine-tuning is helemaal geen sprake. Stel dat mensen bijvoorbeeld een voorkeur hebben voor onderwijs in ontwikkelingslanden ten opzichte van andere hulp. Door middel van donaties komt deze informatie wel goed door, maar in de democratische besluitvorming is de kans groot dat deze informatie verloren gaat.

Ook ten aanzien van milieubeleid kunnen we dit principe effectief toepassen. Stel dat iemand beweert dat er ten aanzien van milieubeleid dwang moet worden toegepast omdat anders de mensen zich niet in willen zetten voor het milieu. Maar op het moment dat een democratische staat in het argument wordt betrokken dan zijn er kennelijk wel mensen die stemmen op een partij die zich inzetten voor het milieu is. Er is in ieder geval degene die het argument maakt die zich in wil zetten voor het milieu. Als mensen als consument milieuonvriendelijk zijn dan moet je consequent zijn in je redenering en ook uitgaan van een egoïstische kiezer. Bij een effectief democratisch systeem zullen de wensen van de kiezer om weinig te betalen voor benzine en energie ook terug komen in het beleid van politieke partijen. Het is natuurlijk mogelijk dat de democratie niet effectief is en dat de wensen van de burger niet worden uitgevoerd. Maar in dat geval is het vrij willekeurig welke richting het beleid op gaat. De belangengroepen hebben bijvoorbeeld in het begin van de industriële groei bereikt dat bedrijven werden beschermd. Op deze manier konden ze door het vergunningenbeleid juist de burgers benadelen doordat deze de bedrijven niet meer aan kon klagen voor de vervuiling waar zij last van hadden. Later werden de milieugroepen sterker en kwamen er strengere regels. Maar in hoeverre kun je zeggen dat dit spel tussen belangengroepen daadwerkelijk in het voordeel van de burger werkt?

Menselijk gedrag mogen we niet naar eigen inzicht aanpassen in onze argumentatie. Dit heeft ook betrekking op de mensen die bij de overheid werken. De overheid heeft geen magische selectieprocedure die alleen de goede werknemers selecteert. Toch zie je deze aanname aan de basis van heel wat redeneringen. De overheid moet bijvoorbeeld toezicht houden op de inhalige bankiers. Maar hoe komt men erbij dat bankiers inhaliger zijn dan de mensen die toezicht moeten houden op deze bankiers. Mensen veranderen niet zomaar. We kunnen dus niet de inhaligheid zomaar de schuld geven. We kunnen namelijk niet uitsluiten dat de toezichthouders net zo inhalig zijn. De redenering dat ambtenaren betere mensen zijn dan andere werknemers is niet houdbaar. Is er iemand die durft te zeggen dat politici betere mensen zijn dan anderen?

Ook hier kunnen we de menselijke natuur niet zomaar naar believen aanpassen. We kunnen alleen kijken naar hoe mensen reageren op hun omgeving. Er zal dus een omgeving moeten zijn waarin ongewenst gedrag bestraft wordt en gewenst gedrag beloond wordt. Een dergelijke omgeving is de vrije markt. In het voorbeeld van de ontwikkelingssamenwerking zag je dat de slechte organisaties minder donaties krijgen. Als een bedrijf vervuilend is dan kan de slechte media-aandacht funest zijn voor de afzet. Correcties op bedrijven door reputatie en media ziet men heel vaak en dit werkt heel effectief. Bijvoorbeeld Nike die nu steeds beter let op de arbeidsomstandigheden. Consumenten sturen door hun aankopen het gedrag van de bedrijven.

In een bureacratische omgeving mis je de directe terugkoppeling naar de voorkeuren van mensen. Daardoor geeft de indirecte vertegenwoordiging in combinatie met de bureaucratische uitvoering geen goede afspiegeling van de voorkeuren van mensen. De vrije markt heeft deze directe terugkoppeling wel en geeft daardoor resultaten die beter aansluiten bij de voorkeuren van mensen.

Sommige groepen zullen uiteraard benadeeld worden als hun belangen niet meer beschermd worden door de staat. Bijvoorbeeld een bedrijf dat subsidie krijgt zal hier niet gelukkig mee zijn. Maar als zaken via de markt geregeld worden dan zullen alle partijen erop vooruit gaan en wordt er op een efficiënte manier informatie uitgewisseld over de voorkeuren van mensen. Worden de keuzes beïnvloed door belangengroepen en wordt vervolgens door regels afgedwongen dat bepaald beleid gevolgd wordt dan worden er wel mensen benadeeld. En daarbij is er geen effectieve terugkoppeling naar de voorkeuren van de burgers. Alleen de voorkeuren van degenen die profiteren worden dan meegewogen. De voorkeuren van degenen die betalen spelen vaak een kleinere rol.

We moeten dus eerst vaststellen dat de mens als consument dezelfde is als de mens als burger. Vervolgens kun je het hebben over hoe je de voorkeuren van de mensen het beste tot uiting kan laten komen. Dan blijkt dat de vrije markt en andere vrijwillige oplossingen een resultaat geven dat beter aansluit bij de wensen van mensen dan de indirecte vertegenwoordiging zoals we die nu hebben.

Ps.
Een tegenwerping hiertegen is dat een maatschappij naar de voorkeuren van de burgers niet altijd wenselijk is. De (on)mogelijkheden om utopische systemen in te voeren die een beter resultaat hebben dan de voorkeuren van de mensen is onderwerp van het volgende hoodstuk in deze serie.