Is dwang wel nodig?, Wat is libertarisme? deel 1

In het libertarisme speelt vrijwillige samenwerking een centrale rol. Om bepaalde doelen te bereiken kijkt een libertarier eerst naar de mogelijkheden om er in overleg uit te komen. Het dwingen van anderen om een doel te bereiken wordt zoveel mogelijk (of helemaal) vermeden.

Als mensen op vrijwillige basis samenwerken zullen zij uiteraard onderling afspraken maken. Deze afspraken zullen vaak worden vastgelegd in contracten. De vrijheid om contracten aan te gaan is dan ook een belangrijk libertarisch principe. Omdat dwang en agressie in principe uit den boze zijn, zijn er wel beperkingen aan de vrije contractvorming. De afspraken die je maakt mogen niet leiden tot agressie ten aanzien van derden.

Het ligt natuurlijk voor de hand om bij vrijwillige samenwerking te denken aan handel en productie. En dit is inderdaad een belangrijk middel om doelen te verwezenlijken. Je kunt inkomen vergaren en daarmee onderdak regelen enzovoort. Heel veel zaken kunnen op deze manier worden geregeld.

Maar ook een organisatie als natuurmonumenten is een voorbeeld van een vrijwillig initiatief. Hierbij komt natuurbehoud tot stand en dat is uiteraard zeer belangrijk. Ook ontwikkelingshulp kan via liefdadigheid tot stand komen. Ook hier is sprake van vrijwillige initiatieven die ondernomen worden. Het is uiteraard niet zo dat je verplicht wordt om mee te werken. Maar dergelijke organisaties zullen een belangrijke rol spelen in een maatschappij waarin meer ruimte is voor vrijwillige initiatieven.

Nu zul je in eerste instantie denken dat alleen het vrijwillige initiatief onvoldoende is. Maar wees je eerst eens bewust van alles om je heen wat er op vrijwillige basis gebeurt. Alle handel en alle liefdadigheid vallen hieronder. Maar ook allerlei sociale contacten kunnen een bijdrage leveren. Iemand helpt zijn buurman bijvoorbeeld om de belastingformulieren in te vullen. En er zijn mensen die mantelzorg verlenen aan familieleden. Daarbij komt dan nog eens alles dat zich op de vrije markt afspeelt. Vraag jezelf dan eens af wat er nog geregeld moet met dwang om het plaatje compleet te maken. Is dat al minder dan in de huidige maatschappij. Hoeveel regels durf je af te schaffen?

Daarbij is het redelijk om te veronderstellen dat een vrijwillige oplossing de voorkeur heeft boven een oplossing waarbij partijen gedwongen worden om mee te werken. Het is dus terecht om jezelf regelmatig de vraag te stellen of dwang hier nodig is. Iedereen kan als je erover nadenkt wel dingen bedenken die nu verplicht zijn, maar die mensen best zelf kunnen regelen.

Het kenmerkende van vrijwillige samenwerking is dat beide partijen erop vooruit gaan. Althans van tevoren zul je denken dat je erop vooruit gaat. Het kan wel eens gebeuren dat het achteraf tegenvalt, maar dat zal een uitzondering zijn. Als twee partijen een overeenkomst sluiten dan doe ze dat omdat ze verwachten erop vooruit te gaan.

Als ik een een jas koop voor honderd euro dan heb ik liever die jas dan het geld. En de winkelier wilde liever het geld hebben als de jas. Beide zijn we er dus op vooruit gegaan. Dat is de basis voor alle transacties op de vrije markt. Zo is elke transactie dus een vooruitgang.

Als ik een maand ga werken dan doe ik dat omdat ik het loon en alle andere voordelen die ik krijg uit het werk hoger waardeer dan mijn vrije tijd. Mijn werkgever heeft echter liever mijn arbeid dan het geld. Dat is omdat mijn arbeid hem meer oplevert dan het salaris dat hij betaald.

Ook bij liefdadigheid gaan beide partijen erop vooruit. Als ik geld geef aan Natuurmonumenten dan geeft mij dat een goed gevoel omdat ik bijdraag aan het belangrijke werk van het Natuurmonumenten. En Natuurmonumenten gaat er uiteraard ook op vooruit als ze mijn donatie ontvangen. Je kan stellen dat mensen met elke handeling die ze uit vrije wil ondernemen hun situatie proberen te verbeteren.

Deze voorbeelden zijn nog redelijk voor de hand liggend, maar laten we eens een lastiger voorbeeld nemen. In Thailand vestigt een bedrijf zich in een speciale economische zone. Dit bedrijf hoeft geen belasting te betalen en de overheid valt hem niet lastig met allerlei regels. Dit bedrijf heeft slechte werkomstandigheden en biedt een laag salaris. De werknemers die hier werken doen dat uit vrije wil, maar dat wil niet zeggen dat ze in goede omstandigheden leven. Ze hebben het zwaar en worden laag betaald. De reden waarom ze toch hier gaan werken is omdat het alternatief nog slechter is. Beide partijen gingen erop vooruit. Maar dit wil niet zeggen dat we gelijk in een prachtige utopische situatie belanden.

De werkgever biedt een alternatief, maar dwingt niemand om daarop in te gaan. Stel dat ik mijn buurman een euro biedt voor zijn auto. Dan zal hij weigeren en mij verder negeren. Maar het aanbod maakt van mij geen slecht persoon. En mijn buurman is zeker niet slechter af door het aanbod dat ik hem gedaan heb. Op dezelfde manier kan een werkgever een heel laag salaris bieden. Maar het staat iedereen vrij om op een andere manier in zijn inkomen te voorzien. De werkzoekende wordt niet benadeeld doordat hem een extra alternatief wordt geboden. Hij is hooguit net zo goed af als voor het aanbod. En hij kan op het aanbod ingaan als hij denkt dat zijn situatie hierdoor verbeterd.

Kan dwang de situatie hier verbeteren? Het wegsturen van dit bedrijf zal in ieder geval leiden tot een verslechtering voor de werknemer. Want het betekent een keus minder. Hij zal nu voor een alternatief moeten kiezen dat nog slechter is. Maar je kan ook het bedrijf verplichten om de arbeidsomstandigheden te verbeteren. Daarbij kun je jezelf twee vragen stellen. De eerste is of de nieuwe regels wel resultaat hebben. Als het bedrijf wegtrekt omdat het geen geen zin heeft in lastige regeltjes dan heb je geen succes. Als het bedrijf blijft en zich houdt aan de regels dan lijkt het alsof de ingreep succes had. Maar dan is de tweede vraag, wat was er gebeurt als er niet was ingegrepen. De praktijk wijst uit dat ook zonder ingrepen de salarissen omhoog gaan en dat de arbeidsomstandigheden verbeteren. Bij heel veel regels die ingevoerd worden kun je bij jezelf bedenken wat er zou gebeuren als deze regel er niet zou zijn. Vrijwillige oplossingen zijn geen wondermiddel die je gelijk naar het paradijs brengen. Maar als we de situatie van mensen willen verbeteren dan moeten we het liefst alle mogelijkheden benutten. Iemand die van bovenaf ideeën oplegt heeft onvoldoende overzicht om de juiste oplossing te zien. Laat je mensen het zelf oplossen dan is elke handeling die ze doen een verbetering. De optelsom van alle handelingen van deze mensen heeft een enorm effect. Elke handeling is gericht op verbetering en is weer een stap vooruit.

De eerste stap naar het libertarisme is, dat je je bij alles waar dwang wordt toegepast, af gaat vragen of het niet vrijwillig had gekund. Was dwang hier echt nodig? Kijk om je heen en zie wat er allemaal mogelijk is als mensen vrijwillig samenwerken. En als je dwang ziet stel jezelf steeds de vraag of het hier echt noodzakelijk is. Was het echt de enige oplossing?

Tags: libertarisme